Văn chương trước sức ép nội dung ngắn
Chiều 30/9, chương trình “Gặp gỡ tác giả văn học trẻ đương đại và giới thiệu Giải thưởng Văn học Kim Đồng” do Nhà xuất bản Kim Đồng phối hợp với Khoa Viết văn, Báo chí, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội tổ chức đã đặt người viết trẻ trước câu hỏi lớn: Trong một thế giới mà sự chú ý ngày càng phân mảnh, văn chương sẽ tìm độc giả của mình bằng cách nào?
Hai gương mặt đại diện cho thế hệ sáng tác trẻ, nhà văn Nhật Phi và nhà văn Phạm Thu Hà cùng nhìn vào câu chuyện ấy từ chính trải nghiệm viết và đọc của mình.
Văn học đang phải chia sẻ thời gian của độc giả với hệ sinh thái giải trí rộng chưa từng có. Internet, mạng xã hội và các nền tảng nội dung số giúp người trẻ tiếp cận tri thức nhanh hơn, nhưng cũng khiến thói quen tiếp nhận thay đổi mạnh. Nhà văn Phạm Thu Hà nhìn thẳng vào thực tế ấy khi cho rằng nhiều bạn trẻ có thể dành hàng giờ lướt TikTok, xem video ngắn nhưng dành khoảng thời gian tương tự cho một cuốn sách lại khó hơn. Theo Nhà văn Phạm Thu Hà: “Đây trước hết là thách thức đến từ bối cảnh khi cách con người giải trí đã thay đổi, chứ chưa thể quy hoàn toàn về năng lực của thế hệ sáng tác mới”.
Tiến sĩ Mai Anh Tuấn, Trưởng bộ môn Viết văn, Khoa Viết văn và Báo chí, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội cũng lưu ý sự chú ý dành cho văn học đang bị phân tán bởi nhiều lựa chọn khác. Tuy nhiên, thay vì đổ lỗi cho bối cảnh, theo ông, điều cần thiết hơn là trở lại với câu hỏi người viết sẽ sáng tác gì để văn chương có thể đứng vững trước những sản phẩm nghe nhìn ngày càng lấn át.
Viết cho trẻ em bằng tiếng nói mới
Thách thức càng rõ với văn học thiếu nhi. Theo TS. Mai Anh Tuấn, một nền văn học phát triển lành mạnh phải quan tâm đến độc giả nhỏ tuổi. Trong khi các giải thưởng và hoạt động dành cho văn học thiếu nhi xuất hiện nhiều hơn những năm gần đây, câu hỏi về tác giả mới, hiện tượng mới vẫn còn đó, khi một số tên tuổi và tác phẩm kinh điển tiếp tục được nhắc lại nhiều lần.
Với nhà văn Phạm Thu Hà, điểm khởi đầu của người viết cho thiếu nhi lại rất giản dị. “Để viết cho trẻ em thì có lẽ là mình nên yêu trẻ em đã”, chị nói. Theo chị, khi người viết thực sự trân trọng và muốn nuôi dưỡng thế giới tinh thần của trẻ, tác phẩm mới có khả năng trở thành “thức ăn tốt cho tâm hồn” của các em.
Quan niệm ấy gắn với trải nghiệm riêng của Phạm Thu Hà. Lớn lên tại một thị trấn miền núi phía Bắc trong điều kiện ít sách, những cuốn sách thiếu nhi đến với chị từ nhỏ đã âm thầm nuôi dưỡng sự nhạy cảm về ngôn ngữ và cách nhìn cuộc sống. Chính ký ức ấy khiến chị muốn tạo ra điều tương tự cho trẻ em hôm nay, nhất là khi mạng xã hội và video ngắn đang ngày càng chiếm lĩnh đời sống giải trí.
Nhưng yêu trẻ chưa đủ. Một vấn đề khác nằm ở cách người lớn hình dung về trẻ em. Nhà văn Nhật Phi cho rằng viết cho thiếu nhi không đồng nghĩa với thu hẹp vốn từ hay cố tình tạo ra một giọng điệu ngây ngô. Theo anh, thoát khỏi cách nói kiểu “baby voice” thậm chí có thể giúp trẻ tiếp xúc với từ mới và mở rộng khả năng ngôn ngữ.
Ở chiều sâu hơn, TS. Mai Anh Tuấn chỉ ra một hạn chế kéo dài của sáng tác thiếu nhi là xu hướng đưa những bài học đạo đức của người lớn vào câu chuyện quá trực diện. Khi đó, tác phẩm dễ trở thành lời dạy bảo thay vì một thế giới để trẻ bước vào, đồng cảm và tự khám phá. Theo TS. Mai Anh Tuấn, nhân vật thiếu nhi có thể “bất toàn”, mắc lỗi và trưởng thành từ chính những thiếu sót ấy.
Đây cũng là khoảng trống để thế hệ tác giả mới thử nghiệm. Nhật Phi cho rằng rất khó để một cá nhân tạo ra điều hoàn toàn chưa từng có nhưng mỗi người có thể thêm “một chút gì đó mới” vào dòng chảy chung. Sự pha trộn thể loại, những đề tài khoa học viễn tưởng, kỳ ảo hay công nghệ có thể mở thêm những cách kể phù hợp hơn với nhu cầu đọc đang biến đổi của người trẻ.
Phạm Thu Hà lại chọn đi sâu vào miền ký ức riêng. Chị cho rằng người viết nên khai thác những điều khiến mình trăn trở trong thời gian dài, bởi cảm xúc thật mới tạo khả năng chạm tới độc giả. TS. Mai Anh Tuấn đồng tình khi nhận định các cây viết trẻ khó tạo ra vùng ký ức khác cho mình nhưng hoàn toàn có quyền “lặn sâu” vào ký ức sống, không gian và văn hóa đã tạo nên chính họ.
Một tác phẩm hay, tuy vậy, chưa tự động tạo thành một đời sống văn học mạnh. Phạm Thu Hà cho rằng những tác phẩm có sức lan tỏa rộng thường được nâng đỡ bởi văn hóa đọc phát triển. Người lớn cũng cần đọc và yêu văn học thiếu nhi để đưa tác phẩm đến trẻ em. TS. Mai Anh Tuấn nhìn đây như trách nhiệm rộng hơn của gia đình, giáo dục, văn hóa và truyền thông trong việc hình thành thói quen đọc cho thế hệ trẻ.
“Bệ đỡ” sáng tác
Trong bối cảnh đó, các giải thưởng văn học có thể trở thành mắt xích tạo nguồn tác giả. Phạm Thu Hà nhớ lại khi từng tham gia một giải thưởng dành cho người viết trẻ, điều nhà xuất bản kỳ vọng không dừng ở việc tìm ra người thắng giải mà là tìm được tác giả mới có tác phẩm đủ sức sống để tiếp tục được xuất bản và đi sâu vào đời sống. Tuy nhiên, chị thừa nhận khoảng một thập kỷ qua vẫn chưa xuất hiện nhiều cái tên trẻ thực sự tạo được ảnh hưởng vượt khỏi phạm vi văn chương.
Giải thưởng Văn học Kim Đồng được đặt trong chính khoảng trống ấy. Được thành lập năm 2023, mùa đầu tiên giai đoạn 2023–2025 đã trao 11 giải thưởng. Phạm Thu Hà giành giải Ba với Rừng cây tùng. Lần tổ chức thứ hai, giai đoạn 2025–2027, mở rộng đối tượng độc giả sang nhi đồng, thiếu niên và thanh niên, với hai hệ thống giải dành cho tác phẩm viết cho thiếu nhi và tác phẩm viết cho người trẻ. Tổng giá trị giải thưởng là 720 triệu đồng, hạn nhận tác phẩm đến ngày 31/12/2026.
Theo bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Phó giám đốc, Tổng biên tập Nhà xuất bản Kim Đồng, mục tiêu của giải thưởng là tìm kiếm tác phẩm chất lượng dành cho thiếu nhi và bạn đọc trẻ Việt Nam, đồng thời “phát hiện, bồi dưỡng đội ngũ viết trẻ, khuyến khích họ mạnh dạn kể câu chuyện thế hệ mình, tạo môi trường để họ thử sức, rèn luyện, trưởng thành và tiến xa hơn trên con đường sáng tác”.
Nhìn rộng hơn, giá trị của một giải thưởng vì thế không kết thúc ở lễ trao giải. Trong cuộc cạnh tranh khốc liệt để giành sự chú ý của độc giả, văn học thiếu nhi cần một chu trình dài hơi hơn, từ phát hiện người viết, tạo cơ hội thử sức, xuất bản tác phẩm đến xây dựng cộng đồng đọc.
Khi người trẻ được khuyến khích kể câu chuyện của chính thế hệ mình và trẻ em được nhìn nhận như những độc giả thực sự, văn chương mới có cơ hội tìm lại vị trí trong đời sống đang đổi thay từng ngày.
