Vườn Quốc gia Tràm Chim (tỉnh Đồng Tháp) nỗ lực “hồi sinh” hệ sinh thái đất ngập nước bền vững, là một trong những vùng đất ngập nước còn sót lại mang đặc trưng tiêu biểu của hệ sinh thái Đồng Tháp Mười xưa.
Vườn Quốc gia Tràm Chim không chỉ là nơi lưu trữ và điều tiết nguồn nước, mà còn là nền tảng góp phần cho sự phát triển kinh tế-xã hội bền vững của địa phương.
Cấp bách phục hồi
Vườn Quốc gia Tràm Chim có tổng diện tích hơn 7.313ha, là khu vực có tầm quan trọng đặc biệt về đa dạng sinh học, nơi bảo tồn hàng trăm loài thực vật, chim nước và thủy sinh vật quý hiếm. Tràm Chim được quốc tế công nhận là khu Ramsar thứ 2 của Việt Nam và là khu Ramsar thứ 2.000 của thế giới.
Hệ sinh thái tại Tràm Chim gồm đồng cỏ ngập nước theo mùa, các loài thực vật bản địa như năng kim, lúa ma và rừng tràm, tạo nên sinh cảnh đặc biệt phù hợp cho các loài chim nước cư trú và kiếm ăn.
Theo ông Bùi Thanh Phong, Phó Giám đốc Vườn quốc gia Tràm Chim, hệ sinh thái đất ngập nước tại Vườn Quốc gia Tràm Chim mang ý nghĩa đặc biệt trong việc bảo tồn các loài chim nước quý hiếm, điển hình là sếu đầu đỏ - biểu tượng sinh thái đặc trưng của vùng. Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị to lớn, phải thẳng thắn nhìn nhận rằng hệ sinh thái đất ngập nước đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng như tác động của biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, tình trạng ô nhiễm môi trường, suy giảm chất lượng nước, sự xâm nhập của các loài động thực vật ngoại lai làm mất cân bằng sinh thái, đe dọa đến đa dạng sinh học…
Ông Bùi Thanh Phong cho rằng những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động trực tiếp đến sinh kế của người dân, an ninh nguồn nước và sự phát triển bền vững của Đồng Tháp nói riêng và vùng Đồng bằng sông Cửu Long nói chung. Vì vậy việc phục hồi hệ sinh thái đất ngập nước không còn là lựa chọn mà đã trở thành nhiệm vụ cấp bách, không thể trì hoãn. Tuy nhiên, đây là nhiệm vụ phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp của các ngành, các cấp và các đơn vị liên quan.
Để phục hồi hệ sinh thái đất ngập nước một cách bền vững tại Vườn Quốc gia Tràm Chim, cùng với thực hiện những giải pháp phục hồi các loài động vật, thực vật đặc hữu, ngành chức năng tỉnh Đồng Tháp còn quan tâm hỗ trợ, tạo sinh kế cho người dân ở vùng đệm của Vườn Quốc gia Tràm Chim. Điển hình như mô hình: Phát triển du lịch trải nghiệm (dỡ chà bắt chuột, đánh bắt cá bằng các ngư cụ truyền thống); sản xuất lúa sinh thái; nuôi trữ cá tự nhiên mùa lũ… góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân ở vùng đệm Vườn Quốc gia Tràm Chim.
Nằm cách Vườn Quốc gia Tràm Chim chỉ vài kilomet, Hợp tác xã sản xuất nông nghiệp sinh thái Quyết Tiến, thuộc xã Phú Thọ (tỉnh Đồng Tháp) thực hiện mô hình nuôi trữ cá mùa lũ. Trung bình mỗi vụ cá mùa lũ, mô hình thu hoạch gần 10 tấn cá đồng các loại, tổng nguồn thu hơn 220 triệu đồng.
Ông Nguyễn Minh Tuấn, Giám đốc Hợp tác xã sản xuất nông nghiệp sinh thái Quyết Tiến, cho biết thực hiện và duy trì mô hình nuôi trữ cá mùa lũ vì mang lại nguồn thu nhập trong thời gian rảnh rỗi cho nông dân; bảo vệ nguồn lợi thủy sản, sự đa dạng sinh học. Sau khi thực hiện mô hình, có những loại cá từ lâu không thấy nhưng hiện nay đã xuất hiện trở lại, qua đó cho thấy cải thiện một phần nào đó về mặt hệ sinh thái. Hợp tác xã còn kết hợp nuôi trữ cá với khai thác dịch vụ du lịch trải nghiệm, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương và mang lại thu nhập cho nông dân.
Tỉnh Đồng Tháp đã xác định một số định hướng chiến lược trong phục hồi hệ sinh thái đất ngập nước bền vững như: Xác định rõ các vùng bảo vệ nghiêm ngặt của vùng phục hồi sinh thái, các vùng phát triển kinh tế sinh thái; tổ chức du lịch sinh thái chất lượng cao, nông nghiệp sinh thái, kinh tế carbon...
Việc này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao thu nhập cho người dân. Song song đó, khôi phục những vùng đất ngập nước bị suy thoái, bảo vệ sinh cảnh quan trọng và phục hồi các loài động thực vật bản địa, đặc biệt, chú trọng phục hồi sinh cảnh cho sếu đầu đỏ tại Vườn Quốc gia Tràm Chim. Ngoài ra, tỉnh Đồng Tháp kêu gọi đầu tư từ doanh nghiệp, hợp tác với các tổ chức quốc tế, phát triển thị trường tín chỉ carbon trong thời gian tới.
Tín hiệu khả quan
Theo ông Nguyễn Hoàng Minh Hải, đại diện Trung tâm Bảo tồn và Phát triển Vườn Quốc gia Tràm Chim, về hiện trạng quản lý thủy văn từ năm 2016-2023, khí hậu thay đổi gây ra nắng nóng kéo dài nhiều tháng trong năm. Vườn chủ động giữ mực nước cao quanh năm tại các phân khu nhằm phục vụ phòng, chống cháy rừng nhưng lại gây ra tình trạng “nước tù,” ô nhiễm hữu cơ cao, lượng ôxy hòa tan trong nước thấp, ảnh hưởng đến thủy sản và thực vật. Vườn không tiến hành đốt cỏ chủ động trong thời gian dài; rừng tràm đổ ngã nhiều, thực bì tích tụ dày; các loài thực vật ngoại lai xâm hại, phát triển mạnh. Đặc biệt, năng kim (thức ăn chính của sếu đầu đỏ) không phát triển.
Với tình hình này, những năm gần đây, Vườn Quốc gia Tràm Chim triển khai nhiều giải pháp phục hồi hệ sinh thái đất ngập nước. Từ năm 2024-2026, Vườn tổ chức đốt cỏ chủ động nhiều lần với tổng diện tích khoảng 1.000 ha để giải quyết lớp thực bì; cày xới đất; tiêu diệt các loài thực vật ngoại lai xâm hại; kiểm soát độ pH của đất… nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho năng kim phát triển. Nổi bật là trong 3 năm qua, Vườn Quốc gia Tràm Chim tiến hành quản lý và điều tiết mực nước hợp lý theo từng mùa, không giữ mực nước cao quanh năm trong vườn. Đây được xem là yếu tố then chốt giúp hệ sinh thái động vật, thực vật nơi đây dần phục hồi, phát triển.
Trước đây, khu vực Gò Lao Vôi thuộc phân khu A1 (Vườn Quốc gia Tràm Chim) có bãi năng kim tự nhiên, từng là nơi tìm thức ăn quen thuộc của đàn sếu đầu đỏ. Tuy nhiên, vì nhiều nguyên nhân, diện tích bãi năng kim dần bị thu hẹp.
Ông Đoàn Văn Nhanh, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn và Phát triển Vườn Quốc gia Tràm Chim, cho biết 3 năm qua, với nhiều giải pháp đồng bộ như: điều tiết thủy văn hợp lý, đốt cỏ chủ động, cày xới đất… đã phục hồi quần thể năng kim rộng gần 100 ha ở khu vực vùng lõi Vườn Quốc gia Tràm Chim. Chất lượng quần thể năng kim phục hồi và tạo củ rất tốt, là nguồn thức ăn thiên nhiên ưa thích cho sếu đầu đỏ.
Bên cạnh đó, sự điều tiết thủy văn hợp lý góp phần quan trọng giúp hệ sinh thái rừng tràm hồi sinh, phát triển mạnh mẽ. Các quần thể hoa hoàng đầu ấn, lúa ma cùng những loài thủy sinh đặc trưng của vùng đất ngập nước Đồng Tháp Mười xưa kia đã xuất hiện trở lại ở Tràm Chim như: hoa nhĩ cán tím, nhĩ cán vàng (rong trứng), hoa súng trắng.
Tiến sỹ Trần Triết, Hội Sếu quốc tế, chia sẻ: “Đã lâu rồi chúng tôi mới thấy bông súng trắng mọc khắp các tuyến kênh của Vườn Quốc gia Tràm Chim. Đây là loài ưa phèn, chỉ thị cho thấy môi trường nước đã cải thiện rõ rệt, giống với vùng Đồng Tháp Mười xưa kia."
Đất lành chim đậu nên gần đây nhiều loài chim quý hiếm như le khoang cổ, chim cà kheo, vịt mồng, giang sen và nhiều loài chim di cư khác đã chọn Vườn Quốc gia Tràm Chim làm điểm dừng chân, tìm thức ăn và sinh sản. Những năm gần đây, Vườn Quốc gia Tràm Chim ghi nhận sự xuất hiện trở lại của một số cá thể sếu đầu đỏ.
Phó Giám đốc Vườn Quốc gia Tràm Chim Bùi Thanh Phong cho hay xác định quản lý thủy văn thích ứng với điều kiện tự nhiên là vấn đề hết sức quan trọng, thời gian tới, căn cứ vào cơ sở khuyến nghị của các nhà khoa học, Vườn sẽ tiếp tục điều tiết mực nước phù hợp nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho động thực vật phát triển.
