Trong kỷ nguyên số, giá trị của một thư viện không còn được đo bằng số lượng tài liệu lưu giữ mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng kết nối và chia sẻ tri thức. Khi hàng triệu nguồn tài liệu nằm trong những hệ thống riêng biệt, việc xây dựng dữ liệu dùng chung trở thành yêu cầu cấp thiết để nâng cao hiệu quả phục vụ người dân.
Đây là vấn đề trọng tâm tại Hội nghị - Hội thảo “Thư viện Việt Nam trong kỷ nguyên số: Dữ liệu dùng chung, Giá trị cộng hưởng”, do Thư viện Quốc gia Việt Nam tổ chức ngày 29/10 tại thành phố Cần Thơ với sự tham gia của các nhà quản lý, chuyên gia, đại diện thư viện và doanh nghiệp công nghệ trên cả nước.
 |
Ông Nguyễn Xuân Dũng, Giám đốc Thư viện Quốc gia Việt Nam, phát biểu tại hội thảo. |
Dữ liệu phải là nền tảng chuyển đổi số thư viện
Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Xuân Dũng, Giám đốc Thư viện Quốc gia Việt Nam nhấn mạnh, công nghệ số đang thay đổi căn bản cách con người tìm kiếm, tiếp cận và sử dụng thông tin. Theo ông, chuyển đổi số thư viện phải hướng đến khả năng kết nối nguồn lực, nâng cao chất lượng dữ liệu và phục vụ người sử dụng trong môi trường liên thông.
Thực tế, người đọc ngày nay có nhu cầu tìm kiếm tài liệu từ nhiều nguồn, xác định nơi lưu giữ và tiếp cận thông tin thuận tiện. Tuy nhiên, khi mỗi thư viện vận hành một hệ thống dữ liệu riêng, nguồn tài nguyên tri thức vẫn bị phân tán gây khó khăn cho việc tra cứu và khai thác.
Ông Nguyễn Xuân Dũng khẳng định: “Dữ liệu do mỗi thư viện tạo lập cần có khả năng chia sẻ, kết nối và tái sử dụng trên các nền tảng khác nhau”. Đây là điều kiện để nguồn tài nguyên của từng đơn vị phát huy giá trị trên phạm vi toàn hệ thống.
Yêu cầu này gắn trực tiếp với tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Đối với lĩnh vực thư viện, chuyển đổi số cần được thể hiện bằng khả năng khai thác dữ liệu hiệu quả, giảm trùng lặp và mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức.
Những năm qua, ngành thư viện đã từng bước áp dụng các chuẩn nghiệp vụ như AACR2, MARC 21 và DDC, đồng thời phát triển phần mềm quản trị, thư viện số và hoạt động số hóa tài liệu. Đây là nền tảng quan trọng để tiến tới xây dựng mạng lưới dữ liệu có khả năng liên thông trên phạm vi cả nước.
Tuy nhiên, ông Nguyễn Xuân Dũng chỉ rõ việc áp dụng cùng chuẩn nghiệp vụ chưa đồng nghĩa dữ liệu đã có thể chia sẻ hiệu quả. Khác biệt trong mô tả tài liệu, biểu ghi trùng lặp, hệ thống thiếu tương thích và những vướng mắc về quyền truy cập vẫn là rào cản đối với quá trình kết nối.
 |
Toàn cảnh Hội thảo. |
Từ kho dữ liệu riêng đến tri thức chung
Khảo sát của Thư viện Quốc gia Việt Nam cho thấy khoảng cách giữa việc áp dụng chuẩn nghiệp vụ và khả năng chia sẻ dữ liệu thực tế. Những hạn chế về kinh phí, hạ tầng, chính sách và nhân lực tiếp tục ảnh hưởng đến tiến trình liên thông giữa các thư viện.
Từ thực trạng đó, bài toán đặt ra là cần xây dựng cơ chế hợp tác lâu dài thay vì chỉ đầu tư thêm phần mềm hay yêu cầu các thư viện sử dụng chung một nền tảng công nghệ. Dữ liệu cần được chuẩn hóa về nội dung, thống nhất phương thức kết nối và xác định rõ trách nhiệm quản lý, cập nhật.
Theo ông Nguyễn Xuân Dũng, việc phát triển dữ liệu dùng chung phải có lộ trình phù hợp, kế thừa hạ tầng hiện có và tôn trọng đặc thù của từng loại hình thư viện. Cách tiếp cận này giúp các đơn vị có điều kiện khác nhau vẫn có thể tham gia hệ thống liên thông.
Đặc biệt, Giám đốc Thư viện Quốc gia Việt Nam nhấn mạnh: “Dữ liệu dùng chung chỉ tạo ra giá trị cộng hưởng khi bảo đảm chất lượng, có khả năng kết nối, được duy trì bằng trách nhiệm của các bên và được khai thác hiệu quả để phục vụ người dân”.
Trên cơ sở đó, hội thảo tập trung thảo luận những giải pháp về chuẩn hóa dữ liệu, biên mục hợp tác, hạ tầng công nghệ, bản quyền và cơ chế phối hợp. Mục tiêu là hình thành hệ sinh thái tri thức số, trong đó mỗi thư viện vừa đóng góp nguồn lực, vừa được hưởng lợi từ khả năng chia sẻ chung.
Thư viện Quốc gia Việt Nam xác định sẽ tiếp tục đồng hành cùng các đơn vị trong việc chia sẻ kinh nghiệm, lựa chọn nhiệm vụ ưu tiên và thúc đẩy hợp tác thực chất. Hiệu quả chuyển đổi số vì vậy cần được đánh giá bằng khả năng người dân tìm kiếm, tiếp cận và sử dụng tri thức thuận tiện hơn.
Khi dữ liệu được kết nối, một tài liệu lưu giữ tại một thư viện có thể được tìm thấy từ nhiều nơi. Đó chính là giá trị lâu dài của dữ liệu dùng chung, đồng thời là bước chuyển cần thiết để thư viện Việt Nam thực hiện mục tiêu chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết 57.
