Báo cáo mới nhất từ Ngân hàng đa quốc gia Goldman Sachs chỉ ra rằng, việc mất việc làm do bị công nghệ thay thế sẽ kéo theo hàng loạt hệ lụy từ sụt giảm thu nhập đến trì hoãn mua nhà và lập gia đình. Các chuyên gia cũng cảnh báo những áp lực này sẽ còn nặng hơn nếu người lao động rơi vào cảnh thất nghiệp ngay trong cơn bão suy thoái kinh tế.
Phân tích này được đưa ra trong bối cảnh các nhà hoạch định chính sách, giới học thuật và lực lượng lao động toàn cầu đang tích cực đánh giá tốc độ ảnh hưởng của AI đối với các ngành nghề và đời sống xã hội. Trước đó, Goldman Sachs từng ước tính khoảng 6% đến 7% lao động tại Mỹ (tương đương 11 triệu người) đứng trước nguy cơ bị AI thay thế.
Để có cái nhìn rõ nét hơn về những tác động dài hạn, các nhà kinh tế đã nghiên cứu dữ liệu trong 4 thập kỷ qua, từ những năm 1980. Họ theo dõi kết quả thị trường lao động của những nhóm người từng bị thay thế bởi các làn sóng đổi mới công nghệ trong quá khứ thông qua dữ liệu khảo sát liên bang (National Longitudinal Surveys).
Dựa trên dữ liệu từ các cuộc khảo sát trong quá khứ, các nhà kinh tế đã đưa ra bốn nhận định quan trọng về tương lai của lực lượng lao động. Trước hết, xét về ngắn hạn, những người bị công nghệ thay thế thường phải đối mặt với hành trình tìm kiếm việc làm gian nan hơn khi mất thêm trung bình một tháng để ổn định vị trí mới, đi kèm với đó là mức sụt giảm thu nhập thực tế hơn 3% trong khi các nhóm lao động khác hầu như không chịu ảnh hưởng này.
Đáng chú ý hơn, những "vết sẹo" này còn kéo dài tới hàng thập kỷ. Sau 10 năm kể từ khi mất việc, thu nhập của nhóm bị công nghệ "soán ngôi" vẫn thấp hơn 10% so với những đồng nghiệp không bị ảnh hưởng, kéo theo sự chậm trễ trong tích lũy tài sản, trì hoãn việc mua nhà cũng như ổn định cuộc sống gia đình.
Tuy nhiên, mức độ tác động này có sự phân hóa rõ rệt tùy thuộc vào đặc điểm của từng đối tượng. Những lao động trẻ, có trình độ đại học, cư trú tại đô thị hoặc những người chủ động tham gia các khóa đào tạo lại thường có khả năng thích ứng tốt và chịu chịu mức sụt giảm thu nhập ít nghiêm trọng hơn. Cuối cùng, báo cáo đặc biệt cảnh báo về “áp lực nhân đôi” khi làn sóng đào thải lao động trùng với thời điểm kinh tế đi xuống. Trong kịch bản này, các tác động tiêu cực sẽ bị khuếch đại: thời gian thất nghiệp bị kéo dài thêm và nguy cơ không thể quay lại thị trường lao động cũng tăng lên đáng kể.
Hai chuyên gia kinh tế Pierfrancesco Mei và Jessica Rindels khẳng định: “Sự dịch chuyển do AI có thể gây ra những tổn thất lâu dài về mặt kinh tế cho người lao động, đặc biệt là khi làn sóng cắt giảm nhân sự diễn ra giữa cơn bão suy thoái kinh tế”.
Tuy nhiên, bức tranh thị trường lao động không chỉ có những gam màu trầm. Dù có nhiều lo lắng về sự thay thế của AI với nhóm sinh viên mới ra trường, ít kinh nghiệm, lịch sử cho thấy những người trẻ biết chủ động thích ứng hoặc nâng cao kỹ năng nghề nghiệp sẽ khó bị thay thế. “Ở các bước cần nhiều tư duy và sự đánh giá toàn diện hơn như phân tích, quyết định và hoạch định mục tiêu, con người vẫn còn rất nhiều tiềm năng phát triển. Thực tế này là động lực để người lao động tiếp tục học tập, nâng cao chuyên môn, tiếp thu kỹ năng - kiến thức mới, nhất là củng cố tính phù hợp để thích ứng và chủ động hơn trong thế giới biến động", ông Jack Nguyễn, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Kết nối nhân tài - Talentnet nhận định.
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng đào tạo lại (retraining) là giải pháp then chốt để giảm thiểu các tác động tiêu cực. “Lao động sau khi được đào tạo lại thường có đủ kinh nghiệm và kiến thức để leo lên những nấc thang nghề nghiệp cao hơn - nơi đòi hỏi tư duy trừu tượng và kỹ năng chuyên sâu. Đây là những vị trí có khả năng phối hợp tốt với công nghệ thông tin, nâng cao hiệu quả lao động thay vì bị nó thay thế, từ đó giúp họ tránh được rủi ro từ làn sóng tự động hóa trong tương lai”, báo cáo nhấn mạnh.
