Cách trung tâm thủ đô Hà Nội khoảng 30km dọc theo quốc lộ 21B, nằm nép bên bờ sông Đáy hiền hòa, làng nón Chuông thuộc xã Phương Trung (Thanh Oai, Hà Nội) hiện lên đơn sơ, mộc mạc với những nếp nhà bình dị và nhịp sống gắn liền với nghề làm nón lá truyền thống.
 |
| Cổng làng nón Chuông. |
Theo lời các cụ bô niên làng Chuông, nghề nón của làng đã có từ rất lâu rồi, được truyền từ đời này sang đời khác, nghề làm nón đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của người dân làng Chuông suốt hàng trăm năm. Bởi vậy, người làng thường đùa rằng mình “sinh ra đã biết làm nón”. Đã có thời điểm, nghề làm nón hiện diện trong hầu hết các gia đình ở làng Chuông, từ người già đến trẻ nhỏ, ai cũng đều tham gia vào từng công đoạn sản xuất. Thế nhưng, theo thời gian, đặc biệt trong giai đoạn dịch COVID-19, hoạt động tiêu thụ nón lá gặp nhiều khó khăn, khiến đời sống của những người làm nghề bị ảnh hưởng. Thu nhập không ổn định cùng những biến động của thị trường đã khiến nhiều người trẻ lựa chọn chuyển sang công việc khác để có nguồn thu nhập tốt hơn, hiện chỉ còn khoảng 1/5 số hộ tại làng còn duy trì nghề làm nón với phần lớn là người cao tuổi.
 |
| Nghệ nhân Nguyễn Thị lan đang thực hiện công đoạn là lá. |
Trước những thay đổi của thị trường và thị hiếu tiêu dùng, những người thợ làm nón làng Chuông đã tìm cách làm mới sản phẩm để thích ứng với đời sống hiện đại. Bên cạnh những chiếc nón lá truyền thống, nón làng Chuông ngày nay còn được biến tấu với nhiều chất liệu khác nhau nhằm gia tăng giá trị sản phẩm. Phần khung vẫn được chế tác theo kỹ thuật thủ công của làng Chuông với 8 vành và 16 vòng trong đó 15 vòng làm từ cật nứa 1 vòng làm từ tre tạo nên kết cấu vững chắc, trong khi lớp lá bên ngoài được thay thế bằng vải lụa với nhiều màu sắc và họa tiết. Không dừng lại ở việc thay đổi chất liệu, những chiếc nón còn trở thành không gian để những người nghệ nhân thể hiện khả năng sáng tạo qua các hình vẽ thủ công danh lam thắng cảnh Việt Nam như Vịnh Hạ Long, cố đô Huế hay khung cảnh đồng quê Bắc Bộ. Bên cạnh đó những họa tiết hoa sen, ngôi sao năm cánh và dòng chữ “Việt Nam” cũng được điểm xuyết tạo điểm nhấn cho sản phẩm, vừa góp phần truyền tải hình ảnh đất nước và văn hóa Việt Nam. Những đổi mới này không chỉ mang đến diện mạo mới cho hình ảnh nón lá mà còn mở rộng công năng của chiếc nón, biến chúng thành phụ kiện thời trang và món quà lưu niệm mang đậm dấu ấn văn hóa Việt Nam. Qua đó, nghề làm nón có thêm cơ hội tiếp cận những nhóm khách hàng mới, đặc biệt là giới trẻ và du khách quốc tế.
 |
| Những chiếc nón lá với đa dạng kích thước, màu sắc, chất liệu được sử dụng làm đồ trang trí. |
Song song với việc đổi mới sản phẩm, phát triển du lịch trải nghiệm cũng đang mở ra hướng đi mới cho làng nghề. Tiêu biểu là nghệ nhân Tạ Thu Hương với các workshop làm nón, tạo điều kiện để du khách trực tiếp tìm hiểu và thử sức với những công đoạn thủ công dưới sự hướng dẫn của người thợ.
 |
| Nhà riêng của nghệ nhân Tạ Thu Hương. |
Tại đây, du khách có cơ hội trực tiếp tìm hiểu quy trình chế tác, thử sức với những công đoạn thủ công dưới sự hướng dẫn của những nghệ nhân và tự tay tạo nên sản phẩm mang dấu ấn cá nhân. Cùng với hoạt động thực hành, những câu chuyện về lịch sử, quá trình hình thành và giá trị văn hóa của nón lá cũng được chia sẻ một cách gần gũi, giúp người tham gia hiểu hơn về công sức và sự khéo léo của người thợ. Đặc biệt, với du khách quốc tế, trải nghiệm này không chỉ dừng lại ở việc khám phá một nghề thủ công truyền thống mà còn mở ra cơ hội tiếp cận văn hóa Việt Nam thông qua chính những vật dụng quen thuộc trong đời sống. Qua đó, mỗi chiếc nón hoàn thiện không chỉ là món quà lưu niệm mà còn trở thành một kỷ niệm văn hóa, góp phần kết nối du khách với làng nghề và những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
 |
| Du khách được trải nghiệm công đoạn thắt nón (khâu nón). |
Không chỉ khám phá quy trình làm nón, du khách đến làng Chuông còn có cơ hội hòa mình vào nhịp sống thường ngày của người dân qua những phiên chợ truyền thống được diễn ra hàng ngày. Bên cạnh đó, làng nón Chuông còn có những phiên chợ đặc biệt được họp vào các ngày mùng 4, 10, 14, 20, 24 và 30 âm lịch hằng tháng, bắt đầu từ khoảng 4 giờ sáng và dần vãn khách vào khoảng 7 giờ. Khi trời còn chưa sáng rõ, khu chợ đã rộn ràng tiếng người mua bán, những chồng nón trắng được xếp ngay ngắn bên lá nón, vành tre cùng các nguyên liệu phục vụ nghề thủ công. Tại đây, du khách không chỉ được ngắm nhìn, lựa chọn những chiếc nón do chính tay người dân làm ra mà còn có thể quan sát cách người thợ trao đổi sản phẩm, trò chuyện và duy trì công việc quen thuộc. Từ không khí nhộn nhịp của phiên chợ đến những sản phẩm mộc mạc được bày bán, tất cả tạo nên một bức tranh chân thực về đời sống làng nghề, giúp du khách cảm nhận rõ hơn nhịp sinh hoạt và nét văn hóa đã gắn bó với người dân làng Chuông qua nhiều thế hệ.
Từ chiếc nón lá quen thuộc xuất hiện trong đời sống thường ngày, làng Chuông đang từng bước mở ra những cách tiếp cận mới để đưa nghề truyền thống đến gần hơn với công chúng. Giữa những đổi thay của thời đại, mỗi chiếc nón được làm ra không chỉ chứa đựng sự khéo léo, tỉ mỉ của người thợ mà còn kể câu chuyện về bản sắc văn hóa Việt Nam, về nỗ lực gìn giữ và phát huy giá trị truyền thống theo một cách gần gũi, sống động hơn.
