Chuẩn hóa chất lượng, truy xuất nguồn gốc chè Shan tuyết
Chi hội Chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam (tên giao dịch quốc tế: Vietnam High-Mountain Snow Shan Tea Chapter), được thành lập theo Quyết định số 53/QĐ-HHC của Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam, với mục tiêu kết nối các chủ thể trong chuỗi sản xuất, chế biến chè Shan tuyết; từng bước xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và nâng giá trị sản phẩm.
Ông Phạm Vũ Khánh - Chủ tịch HĐTV Công ty TNHH Trà và Đặc sản Tây Bắc – thương hiệu Shanam, Giám đốc HTX Chè Sùng Đô - được giao trọng trách Chủ tịchlâm thời của Chi hội.
Theo Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam Hoàng Vĩnh Long, việc hình thành một tổ chức nghề nghiệp chung nhằm tập hợp doanh nghiệp, hợp tác xã và các hộ sản xuất chè Shan tuyết, qua đó tăng khả năng liên kết và tạo tiếng nói chung trong đề xuất cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển ngành hàng.
Một trong những hướng đi được Hiệp hội đặt ra là quản trị, khai thác nhãn hiệu tập thể hướng tới chuẩn hóa chất lượng, hạn chế hàng giả, hàng nhái và xây dựng nhận diện cho chè Shan tuyết Việt Nam trên thị trường quốc tế.
 |
| Hiệp hội Chè Việt Nam (VITAS) tổ chức Lễ ra mắt Chi hội Chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam. |
Trước Đại hội lần thứ nhất, dự kiến tổ chức chậm nhất ngày 30/10/2026, Chi hội đặt ra một số nhiệm vụ trọng tâm. Trong đó, Chi hội dự kiến phối hợp với các nhà khoa học xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, phân định chè Shan tuyết cổ thụ và chè vùng núi cao; thực hiện mã hóa vùng trồng, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR.
Cùng với đó là xây dựng quy chế khai thác nhãn hiệu tập thể “Snow Shan”, hướng tới kiểm soát nguồn gốc và hạn chế chè giả, chè trôi nổi trên thị trường. Một hướng phát triển khác là gắn chuỗi giá trị chè với bảo tồn rừng chè cổ thụ và du lịch trải nghiệm, qua đó không chỉ tạo thêm giá trị cho sản phẩm mà còn góp phần tạo sinh kế cho cộng đồng đang trực tiếp gìn giữ các vùng chè.
Với việc hình thành một đầu mối chung, câu chuyện của chè Shan tuyết Việt Nam vì thế không chỉ dừng ở mở rộng thị trường. Bài toán quan trọng hơn là xây dựng được chuẩn chất lượng và chuỗi liên kết đủ chặt để giá trị của những vùng chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi được phản ánh tương xứng trong từng sản phẩm đưa ra thị trường.
Tại lễ ra mắt, ông Phạm Vũ Khánh, tân Chủ tịch lâm thời Chi hội – người đã có 25 năm bám trụ với các nương chè Tây Bắc, xúc động nói: "Mỗi vùng đất của chúng ta là một kho tàng hương vị. Hà Giang có độ đường cao làm hồng trà tuyệt vời; Tà Xùa thơm thanh tao hiếm có; Yên Bái lại đượm ngọt sâu xa. Nếu từng doanh nghiệp cứ ôm khư khư cái tôi của mình, chẳng ai có thể đưa sản phẩm ra biển lớn. Tại sao chúng ta không ngồi lại, gom những cái tinh túy nhất của từng tỉnh để làm nên một bộ sản phẩm chè Shan tuyết đại diện cho quốc gia Việt Nam?"
Theo ông Khánh, Chi hội xác lập bốn giá trị cốt lõi làm kim chỉ nam: Văn hóa – Đạo đức – Kết nối – Tiêu chuẩn. Đó là con đường đi bán câu chuyện văn hóa giữ rừng của đồng bào dân tộc chứ không đơn thuần bán búp trà. Đó là đạo đức làm nghề, đảm bảo cơ chế giá công bằng để đồng bào có cơm no áo ấm, từ đó tự giác bảo vệ từng gốc chè di sản.
Giá trị lớn nhưng vẫn bán thô giá thấp
Theo Hiệp hội Chè Việt Nam, cả nước hiện có gần 20.000ha chè Shan tuyết vùng núi cao, trong đó khoảng 15.000ha thuộc các vùng chè Shan tuyết cổ thụ.
Nhiều cây chè có tuổi đời hàng trăm năm, sinh trưởng tự nhiên tại các vùng núi cao, gắn với đời sống, văn hóa và sinh kế của đồng bào Mông, Dao, Tày. Đây cũng là nguồn nguyên liệu tạo nên nhiều dòng trà đặc sản có giá trị.
Tuy nhiên, giá trị kinh tế thu được chưa tương xứng với tiềm năng. Theo thông tin tại sự kiện, chè xuất thô hiện có mức giá khoảng 1,7-2 USD/kg (chưa đầy 50.000 VNĐ/kg), khiến quốc tế đánh đồng phẩm trà Việt Nam với các dòng chè cấp thấp. Tình trạng sản xuất manh mún, thiếu vốn dẫn đến việc các cơ sở tranh mua tranh bán, hạ giá lẫn nhau và chưa tính toán đúng giá trị di sản vào sản phẩm.
"Thế giới nhìn vào bảo trà Shan tuyết Việt Nam chỉ có giá đó. Người mua không hiểu vì sao có phẩm trà tiền triệu, mà người ta xuất đi chỉ vài chục nghìn. Nghịch lý ấy bắt nguồn từ việc sản xuất manh mún, xưởng nhỏ thiếu vốn thi nhau bán hạ giá, bán nguyên liệu mà không tính công gìn giữ rừng và giá trị văn hóa di sản của đồng bào," ông Lý Chòi Nhàn – Phó Chủ tịch lâm thời Chi hội (sáng lập HTX Chế biến trà Phìn Hồ, Bí thư Đảng ủy xã Hồ Thầu, Hà Giang) thẳng thắn chia sẻ.
 |
| Việt Nam có gần 20 nghìn ha chè shan tuyết núi cao trong đó có tới 15 nghìn ha gắn với các vùng chè shan tuyết cổ thụ. |
Cũng theo ông Lý Chòi Nhàn, riêng Hoàng Su Phì có trên 4.600ha chè Shan tuyết nhưng lâu nay giá trị thu về chưa tương xứng do bán thô. Chi hội có trọng trách định hướng cho các hợp tác xã và bà con cách tính đúng, tính đủ giá trị di sản, giữ vững quy trình và giữ giá, chấm dứt việc tự bán rẻ tài nguyên quê hương.
Một vấn đề khác được đặt ra là mỗi vùng chè đang sở hữu những lợi thế riêng nhưng chưa hình thành được sự liên kết đủ mạnh để tạo nên các dòng sản phẩm có khả năng đại diện cho chè Shan tuyết Việt Nam.
Cùng quan điểm, ông Phạm Vũ Khánh, cho rằng, Hà Giang có lợi thế về độ đường tự nhiên để phát triển hồng trà; Tà Xùa (Sơn La) có tầng hương đặc trưng, trong khi chè Yên Bái nổi bật ở hậu vị. Việc kết nối những thế mạnh riêng của từng vùng được kỳ vọng tạo nên bộ sản phẩm chè Shan tuyết có bản sắc và đủ sức cạnh tranh trên thị trường.
“Đã đến lúc chúng ta phải hợp sức để gắn kết thế mạnh đặc thù của từng vùng lại, cùng nhau kiến tạo một bộ sản phẩm chè Shan tuyết mang sắc thái riêng đại diện cho quốc gia”, ông Khánh nói.
