Đó là vào lúc đêm muộn của ngày Lễ Giáng sinh và vùng biển lạnh giá thuộc Biển Weddell của Nam Đại Dương đang có thời tiết không mấy thuận lợi. Các nhà khoa học và thủy thủ đoàn trên tàu R.V. Falkor (too) của Viện Đại dương học Schmidt, đã dự định đưa tàu lặn điều khiển từ xa (ROV) của họ xuống Bồn địa Powell - một vùng biển thẳm chưa từng được khám phá, với độ sâu đạt mốc gần 3.000 mét. Chuyến thám hiểm này do Hiệp hội National Geographic dẫn đầu, nằm trong khuôn khổ chương trình Thám hiểm Đại dương Rolex Perpetual Planet và sử dụng những công cụ khám phá đại dương tân tiến của viện.
Ông Manuel Novillo, nhà nghiên cứu sau tiến sĩ tại Viện Đa dạng và Sinh thái Động vật, cho biết: “Đó là một nhiệm vụ mang tính then chốt của chúng tôi”. Nhưng các tảng băng trên biển quá nguy hiểm khiến Novillo và các đồng nghiệp buộc phải hoãn việc triển khai. “Các tảng băng di chuyển quá nhanh, có thể gây nguy hiểm cho toàn bộ tàu, vì vậy chúng tôi phải sắp xếp lại mọi thứ”, ông Novillo kể lại.
Ngày hôm sau, họ đã chọn một địa điểm mới nằm ở rìa ngoài của Bồn địa Powell. Thế nhưng, chính những trở ngại và địa điểm mới đó đã nhanh chóng mang đến một phát hiện lần đầu tiên trên thế giới - vào đúng ngày Giáng sinh, Novillo và nhóm nghiên cứu đã tận mắt chứng kiến một con mực chưa từng được nhìn thấy khi còn sống: Gonatus antarcticus (mực mắt đen), một loài động vật chân đầu thoắt ẩn thoắt hiện, chỉ sinh sống ở vùng nước lạnh giá quanh Nam Cực.
Nhiệm vụ then chốt
Khi chiếc tàu lặn SuBastian của chuyến thám hiểm từ từ chìm xuống độ sâu hơn 2.100m xuyên qua vùng tăm tối để hướng tới đáy biển vào buổi sáng ngày Giáng sinh, ông Novillo đang theo dõi luồng video trực tiếp truyền về phòng điều khiển sứ mệnh của tàu. Đột nhiên, ông phát hiện ra một cái bóng cách đó vài mét. Tò mò, ông yêu cầu người điều khiển tàu tiến lại gần hơn. Và “thế là nó xuất hiện”, ông kể lại. Ngay tại đó, trước mặt chiếc tàu lặn là một con mực dài gần 1 mét, nó phun ra một đám mực nhỏ màu xanh lục - có lẽ do bị giật mình bởi phương tiện này.
Ông Novillo chia sẻ: “Xác suất là bao nhiêu cơ chứ? Lẽ ra chúng tôi không nên có mặt ở đó và không ở vào đúng thời điểm đó”. Nhóm nghiên cứu đã theo dõi con mực trong khoảng hai hoặc ba phút trong khi nó lơ lửng nhẹ nhàng giữa làn nước. Họ đã sử dụng hệ thống tia laser để đo đạc chính xác kích thước của nó, đồng thời người lái tàu đã giảm bớt độ sáng của đèn để nhóm có thể hình dung được loài động vật bí ẩn này sinh sống như thế nào trong môi trường tự nhiên.
Sau đó, dường như cảm thấy đã đủ, con mực bất ngờ lao đi khỏi chiếc ROV và biến mất khỏi tầm nhìn.
Đội ngũ trên tàu đã chia sẻ đoạn phim với bà Kat Bolstad, trưởng Phòng thí nghiệm Phân loại và Sinh thái học Động vật chân đầu tại Đại học Công nghệ Auckland - hay còn được gọi thân mật là Biệt đội Mực AUT. “Điều tôi thích nhất là khi ai đó gửi cho tôi một đoạn phim và hỏi, 'con mực này là loài gì vậy?”, cô chia sẻ. Bà Bolstad nhận dạng con mực dài gần 1 mét này là Gonatus antarcticus - loài mực Gonatus Nam Cực. “Theo những gì tôi biết, đây là đoạn phim đầu tiên trên toàn thế giới về loài động vật này”, cô khẳng định.
Trước đây, loài mực này chỉ được biết đến qua các xác chết mắc vào lưới đánh cá hoặc khi người ta tìm thấy mỏ của chúng trong dạ dày của các sinh vật biển bị đánh bắt. Để xác nhận danh tính, Bolstad đã tìm kiếm một đặc điểm cụ thể: “Ở đầu hai xúc tu dài có một chiếc móc rất lớn”, cô giải thích. Quả đúng như vậy, nó đã xuất hiện rõ trên video. Cô cho biết: “Không phải lúc nào cũng có thể nhìn thấy rõ, nhưng nó chắc chắn nằm ở đó”.
Cuối cùng, khi được nhìn thấy chúng còn sống và đang trong môi trường sống tự nhiên, các nhà khoa học đã có thể kiểm tra những đặc điểm độc đáo của loài mực này và đưa ra các giả thuyết về tập tính của nó. “Những chiếc móc trên xúc tu có lẽ được sử dụng để tóm và khuất phục con mồi trong các cuộc săn mồi phục kích”, ông Alex Hayward, giảng viên cấp cao tại Đại học Exeter (Anh), chia sẻ.
Dù vậy, chúng ta vẫn chưa biết nhiều về loài mực Nam Cực này. Ông Hayward nhận định: “Cuộc sống hàng ngày của chúng có lẽ là sự kết hợp của lối sống săn mồi chủ động, cố gắng bắt cá để ăn, đồng thời phải né tránh những kẻ săn mồi khác”.
Các loài mực biển sâu có thị lực tốt và thường tránh né ánh đèn của các tàu nghiên cứu, điều này khiến cho cuộc chạm trán tình cờ nói trên càng trở nên vô giá. Bà Bolstad cho biết: “Chúng ta muốn nhìn thấy chúng, nhưng trong phần lớn thời gian, chúng có lẽ sẽ không muốn giáp mặt với chúng ta”.
Cuộc sống kỳ lạ của một loài mực biển sâu
“Có lẽ gần đây đã xảy ra một cuộc đụng độ săn mồi nào đó mà con mực này đã xoay sở sống sót”, bà Bolstad suy đoán, mặc dù không rõ chính xác loài nào đã tham gia vào trận chiến này. Ông Hayward tự hỏi liệu thủ phạm có phải là một con mực khổng lồ non hay không, bởi loài này có phạm vi và độ sâu sinh sống tương đương.
Các nhà nghiên cứu không thể xác nhận giới tính của con mực qua đoạn video, nhưng nếu nó là giống cái, “nó lớn gần gấp đôi so với một số con cái khác đã hoàn thành vòng đời của mình”, bà Bolstad chia sẻ. Vào giai đoạn cuối đời, các loài mực trong họ này trở nên nhợt nhạt và các mô của chúng bị phân hủy. “Chúng trở nên hơi sưng phù lên, và trông khá tàn tạ. Nhưng con mực này dường như đang ở tình trạng khá tốt. Màu sắc của nó vẫn còn rất sắc nét”.
Liệu đây có phải là một con đực, chứng tỏ rằng những con đực lớn tuổi không bị suy nhược cơ thể như những con cái? Hay loài động vật mà chúng ta biết đến với cái tên Gonatus antarcticus thực chất bao gồm nhiều hơn một loài? Các chuyên gia vẫn chưa có lời giải đáp.
Khám phá thú vị này nhấn mạnh rằng chúng ta vẫn còn quá nhiều điều để tìm hiểu về đại dương, đặc biệt là ở những vùng cực hoang sơ. Bà Bolstad chia sẻ: “Ở vùng biển sâu, luôn có khả năng cao là bạn đang nhìn thấy một thứ gì đó lần đầu tiên. Tiềm năng cho các khám phá và thám hiểm gần như là vô hạn”.
