Làng nghề kính Phật
Chùa Giác Hải tọa lạc bên rạch Ông Buông, phường Phú Lâm, TP.HCM với tuổi đời gần 140 năm. Từ ngôi chùa này hình thành nên làng nghề truyền thống đúc tượng Phật nổi tiếng khắp xa gần. Trải qua bao biến thiên thời gian, làng nghề có nhiều thay đổi, lớp nghệ nhân trước vẫn đau đáu với nghề. Thế nhưng, nhiều người trẻ chẳng còn mấy ai muốn nối nghiệp cha ông.
 |
Con hẻm nhỏ dẫn vào làng nghề đúc tượng Phật nổi tiếng ở TP.HCM |
Nghệ nhân Mai Văn Tuấn (68 tuổi) người gần như gắn bó cả đời với làng nghề cho biết: “Đến nay, trong gia đình tôi đã là đời thứ 4 đúc tượng Phật. Bản thân tôi thuộc đời thứ 2, còn các con, cháu trong nhà là thế hệ kế tiếp”.
Theo lời ông Tuấn, “ông tổ” của làng nghề là nghệ nhân Lê Văn Chánh, một người dân địa phương sùng bái đạo Phật. Ông Chánh ngày trẻ có mối quan hệ thân tình với trụ trì chùa Giác Hải trước đây. Thời điểm chùa còn sơ khai, ông được vị trụ trì nhờ tìm cách đúc các pho tượng Phật để đặt nơi chiêm bái, thờ tự. Vốn lanh lợi, khéo tay, ông Chánh đi nhiều nơi để tìm hiểu cách chế tác tượng Phật rồi học thành nghề. Khoảng đầu năm 1950, người nghệ nhân cho mở cơ sở điêu khắc tượng Phật bằng gỗ mang tên Lê Văn Chánh. Sau này, làng nghề phát triển dần lên, vật liệu gỗ được thay thế bằng tượng đúc bê tông. Làng nghề vì thế đã có lịch sử gần 80 năm tuổi.
 |
Nghệ nhân Mai Văn Tuấn ( 68 tuổi) gần như gắn bó cả cuộc đời với làng nghề |
Hiện tại, ở làng nghề, cơ sở Lê Văn Chánh vẫn được các con, cháu người nghệ nhân tiếp quản, phát triển. Ông Lê Văn Chánh là thầy dạy nghề cho ông Mai Văn Lai, cha ruột ông Tuấn. Ông Tuấn kể: “Cha tôi với ông Chánh gọi thầy trò hay gọi đồng môn sư huynh đệ đều được. Vì họ tương đồng tuổi nhau. Ngày trước, cha tôi làm việc cho cơ sở của ông Chánh. Sau này, mới tách ra mở cơ sở riêng, rồi truyền nghề lại cho anh em tôi”.
 |
Ngoài tượng Phật, Bồ Tát, Hộ Pháp làng nghề còn đúc các pho tượng theo tín ngưỡng thờ Mẫu |
Tại con hẻm nhỏ dẫn vào chùa Giác Hải hiện tại có khoảng 10 hộ chế tác tượng Phật. Trong đó, được chia thành hai nhánh chính theo gia đình ông Lê Văn Chánh và gia đình ông Mai Văn Lai. Ông Tuấn quản lý cơ sở riêng của mình, còn các em Mai Văn Tình, Mai Văn Kiệt tiếp quản cơ sở mang tên người cha - Mai Văn Lai. Theo ông Tuấn, trước đây cả 11 anh em trong gia đình ông đều theo nghề cũ. Hiện tại, nhiều người đã chuyển hướng sang kinh doanh mặt hàng khác.
 |
Các hình tượng theo tín ngưỡng Thờ Mẫu |
Theo cha học và làm nghề từ nhỏ nên hơn ai hết ông Tuấn hiểu và trân trọng giá trị của những pho tượng chế tác. Với khách đến mua tượng, ông Tuấn luôn tin vào hai chữ “nhân duyên” như cách đạo Phật vẫn dạy.
Tại cơ sở chế tác của ông Tuấn có đủ loại tượng Phật, Bồ Tát, các vị Hộ Pháp. Ngoài ra còn có các vị thần thánh trong tín ngưỡng Đạo Mẫu như Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Linh Sơn... Sự đa dạng loại hình, khiến mỗi người nghệ nhân luôn phải miệt mài học hỏi, am hiểu sâu sắc mới có thể làm toát lên được phần “hồn” của pho tượng.
 |
Nghệ nhân Mai Văn Tuấn kể chuyện lịch sử làng nghề |
Để hình thành nên một pho tượng hoàn chỉnh trải qua rất nhiều thời gian và công đoạn khác nhau. Từ việc tạo mẫu khuôn, đúc bê tông, trát thạch cao, chạm khắc, tô vẽ... Mỗi pho tượng gửi gắm tâm tư tình cảm, sự thành kính của chủ thể sáng tạo đối với hình mẫu thờ tự. Và vì thế, dù là sản phẩm thương mại, nhưng các nghệ nhân tại đây dành sự kính bái đặc biệt. Bản thân họ mong rằng khi pho tượng được thỉnh đi nơi khác vẫn luôn được kính trọng như thế.
Giữ nghề bằng đức tin sâu thẳm
Giữa dòng chảy xô bồ của thời đại, làng nghề đúc tượng Phật truyền thống chùa Giác Hải cũng rơi vào cảnh đìu hiu như nhiều làng nghề khác. Ông Tuấn kể, từ khá lâu, làng nghề vắng khách hẳn. Đặc biệt, khoảng 5 năm gần đây, có những tháng, cơ sở của ông Tuấn không bán được bất cứ mặt hàng nào. Lý do đơn giản là hiện tại trên thị trường xuất hiện quá nhiều các loại hình tượng như gỗ, đá và đặc biệt là tượng nhựa. Tượng nhựa dễ sản xuất đồng loạt, hình ảnh, mẫu mã tinh xảo, giá thành thấp nên được nhiều người lựa chọn.
 |
Người thợ trẻ Nguyễn Hoàng Tuấn chăm chú bên pho tượng |
Sự khó khăn thị trường khiến việc chế tác tượng Phật ở làng nghề ngày một ít đi. Như nhà ông Tuấn trước đây cả 2 vợ chồng cùng làm. Vào dịp cao điểm phải thuê thêm nhân công. Nhưng hiện tại, ở cơ sở chỉ còn mình ông Tuấn trông coi. Nhiệm vụ chính của ông là chỉnh trang các sản phẩm sẵn có, lau dọn bụi bẩn và chờ khách. Ông Tuấn nói “Bây giờ, làng nghề vắng như chùa Bà Đanh, chúng tôi chờ khách như chờ trúng số độc đắc”.
Tình cảnh đó cũng rơi vào cơ sở Mai Văn Lai do ông Mai Văn Tình đang tiếp quản. Ở cơ sở Lê Văn Chánh, cơ sở Hai Tân... cùng chung cảnh ngộ. Ông Mai Văn Tình chia sẻ: “Giờ lợi nhuận hằng tháng không đủ để chi trả các khoản phí liên quan. Nhưng là nghề cha ông để lại không lẽ bỏ ngang”.
 |
Nghệ nhân Mai Văn Tình buồn bã khi làng nghề ngày một vắng khách |
Sản phẩm không có thị trường, chủ cơ sở gặp khó, kéo theo đời sống người làm công hết sức bấp bênh. Người trẻ ở các gia đình làng nghề vì thế chẳng mấy ai mặn mà với việc phát triển nghề cũ. Anh Nguyễn Hoàng Tuấn, 38 tuổi, người làm công tại cơ sở Hai Tân nói: “Tôi theo nghề này cũng được 20 năm rồi, nhưng thu nhập ít khi ổn định. Tính trung bình mỗi tuần tôi nhận khoảng trên dưới 2 triệu tiền công”. Cụ thể, anh Tuấn được trả lương theo khối lượng công việc, tiền trả vào cuối tuần. Từ mức thu nhập này, dễ hiểu khi làng nghề đúc tượng Phật chùa Giác Hải ngày một thưa dần tiếng gò, đục.
Điều đặc biệt, với những người như nghệ nhân Mai Văn Tuấn, Mai Văn Tình... họ vẫn miệt mài theo công việc của mình bằng một niềm tin tâm linh sâu thẳm.
