Gắn quy hoạch đô thị với bảo tồn các làng nghề
Gia Định – Sài Gòn - TP.HCM có bề dày lịch sử với nhiều nghề thủ công gắn liền quá trình khai phá vùng đất phương Nam ngày xưa. Sau sáp nhập địa giới hành chính, TP.HCM sở hữu nhiều làng nghề truyền thống được chia theo nhiều nhóm nghề tiêu biểu như: sơn mài, gốm sứ, điêu khắc gỗ, đan mây tre, làm nhang, bánh tráng...
Trước nguy cơ mai một, TP.HCM đã ban hành nhiều chương trình, kế hoạch hỗ trợ phát triển làng nghề giai đoạn 2022–2025, định hướng bảo tồn các nghề truyền thống có giá trị văn hóa, đồng thời khuyến khích đổi mới mẫu mã, xây dựng thương hiệu, phát triển du lịch làng nghề và nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm thủ công.
Theo TS. Nguyễn Thị Hậu – Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM, việc nhiều làng nghề dần mai một là hệ quả của quá trình phát triển kinh tế - xã hội, song điều đó không đồng nghĩa với việc có thể để các giá trị truyền thống biến mất.
 |
TS. Nguyễn Thị Hậu – Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM |
Bà cho rằng, hiện đại hóa khiến không gian dành cho các làng nghề ngày càng bị thu hẹp. Những nghề gắn với điều kiện tự nhiên như: gốm, mây tre, nứa hay các nghề thủ công khác đều chịu tác động khi quỹ đất sản xuất và nguồn nguyên liệu không còn như trước. Bên cạnh đó, nhu cầu tiêu dùng cũng thay đổi đáng kể. Các sản phẩm công nghiệp được sản xuất hàng loạt với giá thành thấp, mẫu mã thay đổi nhanh khiến sản phẩm thủ công gặp nhiều khó khăn trong việc cạnh tranh trên thị trường.
TS. Nguyễn Thị Hậu cho rằng, nhiều quốc gia đã có tầm nhìn dài hạn khi quy hoạch riêng những không gian dành cho nghề truyền thống. Đó không chỉ là nơi duy trì sản xuất mà còn là không gian gìn giữ di sản và phát triển du lịch văn hóa. TP.HCM cũng cần có những định hướng tương tự, gắn quy hoạch đô thị với bảo tồn các làng nghề để tránh nguy cơ đánh mất những giá trị đã hình thành qua nhiều thế hệ.
Theo bà, một thực tế đáng lo ngại khác là lực lượng kế thừa ngày càng thưa vắng, nhiều nghệ nhân đã gắn bó với nghề hàng chục năm nhưng tuổi ngày càng cao, trong khi lớp trẻ lựa chọn những công việc có thu nhập ổn định hơn. Nếu nghề truyền thống không bảo đảm được sinh kế thì rất khó để người làm nghề tiếp tục truyền lại cho con cháu.
“Muốn người trẻ quay trở lại với nghề, trước hết phải giúp họ có thể sống được bằng nghề; đồng thời lan tỏa giá trị văn hóa của nghề truyền thống để thế hệ trẻ nhận thấy niềm tự hào và ý nghĩa khi tiếp nối di sản cha ông. Việc bảo tồn vì thế không chỉ đến từ chính sách của Nhà nước mà còn cần sự đồng hành của cộng đồng và ý thức gìn giữ từ mỗi cá nhân”, bà nhận định.
Mỗi làng nghề đều chứa đựng giá trị riêng
Đồng quan điểm trên, bà Lê Tú Cẩm – Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa TP.HCM cho biết, những khó khăn lớn mà các làng nghề đang gặp phải hiện nay là sự cạnh tranh gay gắt từ các sản phẩm sản xuất bằng công nghệ với giá thành rẻ và tính tiện dụng cao; cũng như tình trạng thiếu nguồn nhân lực kế cận và ngày càng khó tìm nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất.
 |
Bà Lê Tú Cẩm – Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa TP.HCM - Ảnh: Nguyễn Hoài Phương |
Theo bà, nguyên nhân khiến người trẻ không còn mặn mà với nghề truyền thống xuất phát từ đặc thù công việc đòi hỏi thời gian học nghề lâu, nhiều công đoạn thủ công nhưng thu nhập lại thấp và thiếu ổn định khiến nghề truyền thống khó cạnh tranh với nhiều ngành nghề mới đang phát triển mạnh trong xã hội hiện đại.
Để các làng nghề có thể tồn tại bền vững, điều quan trọng là phải xây dựng một hệ thống chính sách đồng bộ về bảo tồn và phát huy giá trị nghề truyền thống. Trong đó, cần đặc biệt quan tâm đến quy hoạch không gian sản xuất, chính sách sử dụng đất, đào tạo nguồn nhân lực, hỗ trợ nghệ nhân và nuôi dưỡng đội ngũ kế cận. Đây là những yếu tố mang tính nền tảng để nghề truyền thống có thể thích ứng với bối cảnh phát triển mới.
Ở góc độ bảo tồn di sản, Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa TP.HCM cho rằng việc một nghề truyền thống biến mất không chỉ đồng nghĩa với sự mất đi của một phương thức sản xuất, mà nếu nhiều nghề cùng mai một sẽ dẫn đến nguy cơ phai nhạt bản sắc văn hóa dân tộc. Mỗi làng nghề đều chứa đựng những tri thức dân gian, kỹ năng thủ công và những giá trị văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ; khi những giá trị ấy không còn được gìn giữ thì bản sắc của địa phương cũng dần mất đi.
Theo bà, Hội Di sản Văn hóa TP.HCM là tổ chức xã hội – nghề nghiệp nên không trực tiếp có nguồn lực tài chính để hỗ trợ các làng nghề, mà chủ yếu phối hợp với cơ quan quản lý nhà nước, đặc biệt là Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, trong công tác tư vấn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản theo chức năng.
Trong bối cảnh TP.HCM đang hướng đến phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng đô thị sáng tạo, nhiều người nhận định việc bảo tồn làng nghề không nên chỉ dừng ở gìn giữ kỹ thuật sản xuất hay sản phẩm thủ công. Quan trọng hơn là tạo ra môi trường để nghề truyền thống tiếp tục tồn tại trong đời sống hiện đại thông qua giáo dục trải nghiệm, du lịch văn hóa, chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu và kết nối với thị trường.
“Việc lập hồ sơ đề nghị công nhận các làng nghề là Di sản văn hóa phi vật thể cần được từng bước triển khai trong thời gian tới. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu đó, trước hết phải tạo điều kiện để các làng nghề duy trì hoạt động, bảo lưu những tri thức và kỹ năng truyền thống đã được tích lũy qua nhiều thế hệ. Đây cũng là nền tảng quan trọng để các giá trị nghề truyền thống được ghi nhận và tiếp tục lan tỏa trong đời sống đương đại”, Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa TP.HCM nhận định.
