Gần một năm sau khi triển khai sắp xếp tổ chức bộ máy, vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã cho thấy những chuyển động rõ rệt khi bộ máy gọn hơn, thủ tục hành chính nhanh hơn, chính quyền cơ sở gần dân hơn.
Nhưng cùng với kết quả bước đầu là những áp lực mới về cán bộ, phân cấp, hạ tầng số và cách vận hành trong thực tiễn. Những chỉ đạo mới từ Trung ương cũng cho thấy quyết tâm hoàn thiện mô hình để chính quyền cơ sở hoạt động hiệu lực, hiệu quả hơn.
Mới đây, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 18/CT-TTg về nâng cao chất lượng cán bộ, công chức chính quyền địa phương cấp xã, đáp ứng yêu cầu của tình hình mới. Tinh thần của Chỉ thị nêu rõ, hiện nay đội ngũ cán bộ cấp xã cơ bản được kiện toàn, phương thức làm việc từng bước thay đổi theo hướng phục vụ người dân, doanh nghiệp tốt hơn. Nhưng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới đang cao hơn rất nhiều.
Khi chức năng, nhiệm vụ của cấp cơ sở ngày càng mở rộng, khi mục tiêu tăng trưởng "hai con số" được đặt ra, thì cấp xã không còn chỉ làm công việc hành chính thông thường mà phải trở thành nơi trực tiếp tổ chức thực hiện chủ trương phát triển, giải quyết các vấn đề phát sinh ngay từ cơ sở.
Vì vậy, Chỉ thị số 18 yêu cầu rà soát toàn diện chất lượng cán bộ cấp xã; bố trí "đúng người, đúng việc, đúng thời điểm, đúng địa bàn," phát huy năng lực thực tiễn, sở trường và kinh nghiệm công tác; kiên quyết tinh giản biên chế đối với những người năng lực yếu kém, thiếu tinh thần trách nhiệm, không đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ; ưu tiên người có tài năng, bản lĩnh, kinh nghiệm, khả năng chịu áp lực, chuyên môn sâu cho các lĩnh vực phức tạp như đất đai, xây dựng, khiếu nại, tố cáo.
Điểm đáng chú ý là việc đánh giá cán bộ được yêu cầu gắn trực tiếp với tiến độ xử lý công việc, sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp.
Tinh thần ấy cũng đang được đặt ra xuyên suốt trong nhiều chỉ đạo lớn của Trung ương. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khi chủ trì phiên họp về tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã nhấn mạnh đây là cuộc "tổng kiểm kê thể chế."
Yêu cầu phải chỉ rõ quy định nào đang cản trở phát triển, quy định nào chồng chéo, không còn phù hợp, phải tránh tình trạng báo cáo chung chung, hình thức.
Trong phiên họp Chính phủ thường kỳ đầu tiên của Chính phủ khóa XVI, Thủ tướng Lê Minh Hưng cũng yêu cầu tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát; lấy kết quả cải cách làm tiêu chí đánh giá trách nhiệm của bộ, ngành, địa phương.
Chính phủ đã ban hành 8 nghị quyết về cắt giảm, phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh; bãi bỏ 184 thủ tục hành chính, phân cấp cho địa phương giải quyết 134 thủ tục, bãi bỏ 890 điều kiện kinh doanh.
Những con số ấy cho thấy cải cách đang đi vào những việc cụ thể. Nhưng chính Chính phủ cũng nhìn nhận vận hành chính quyền địa phương hai cấp vẫn còn bất cập; phân cấp, phân quyền chưa triệt để; việc ban hành một số văn bản hướng dẫn còn chậm.
Do đó, Nghị quyết phiên họp Chính phủ tháng 4/2026 tiếp tục yêu cầu sơ kết một năm thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp; hoàn thành cắt giảm 50% thời gian giải quyết thủ tục hành chính và 50% chi phí tuân thủ thủ tục hành chính trong năm 2026 so với năm 2024.
Quốc hội cũng yêu cầu Chính phủ tiếp tục siết chặt kỷ luật, kỷ cương; thực hành tiết kiệm triệt để; khắc phục lãng phí trong quản lý tài sản công, đất đai, dự án chậm tiến độ. Đồng thời, cho phép sử dụng phần kinh phí tiết kiệm được từ sắp xếp bộ máy để bổ sung nguồn cải cách tiền lương.
Thực tiễn trên cả nước cũng cho thấy nhiều chuyển biến rõ rệt của mô hình mới. Sau một năm thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, tỉnh Lâm Đồng giảm 66,6% đầu mối khối Đảng và giảm 61,9% đầu mối khối chính quyền.
Tỉnh đã hoàn thành kiện toàn tổ chức tại 124 xã, phường, đặc khu; huy động hơn 730 cán bộ tăng cường cho cơ sở. Lâm Đồng xác định rất rõ yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ có năng lực số, làm việc trên nền tảng dữ liệu, đáp ứng yêu cầu vận hành chính quyền hai cấp, đồng thời đặt mục tiêu toàn bộ cán bộ, công chức cấp xã đạt chuẩn trình độ đại học và sử dụng thành thạo nền tảng số.
Ở Thái Nguyên, sau hợp nhất với Bắc Kạn, số đơn vị hành chính cấp xã giảm 188 đơn vị; số cơ quan chuyên môn cấp tỉnh giảm một nửa. Từ đô thị đến miền núi, mô hình mới đang thúc đẩy thay đổi tư duy quản trị theo hướng gần dân hơn.
Điển hình như tại phường Phan Đình Phùng, sau sáp nhập có quy mô dân số hơn 121 nghìn người nhưng Trung tâm Phục vụ hành chính công chỉ có 7 cán bộ.
Áp lực công việc rất lớn nhưng địa phương chọn chuyển đổi số để tháo gỡ. Từ tháng 7/2025 đến nay, phường tiếp nhận gần 25 nghìn hồ sơ hành chính, phần lớn thực hiện trực tuyến; tỷ lệ giải quyết đạt 97,2%.
Hệ thống trợ lý ảo AI được đưa vào hỗ trợ người dân 24/7. Cách làm của cán bộ phường này cũng thay đổi khi đã chủ động hướng dẫn người dân, lấy sự hài lòng của người dân làm trung tâm.
Song thực tiễn cũng cho thấy những khó khăn không nhỏ. Tỉnh Thái Nguyên đã thừa nhận có nơi còn lúng túng trong vận hành mô hình mới, việc phân công nhiệm vụ chưa thực sự khoa học, tình trạng mất cân đối nhân lực giữa các lĩnh vực vẫn còn tồn tại, năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số ở cơ sở chưa đồng đều.
Ngay như tại Đà Nẵng, việc phân bổ, bố trí cán bộ cũng được nhìn nhận là chưa thật sự cân đối; một bộ phận cán bộ chưa kịp thích ứng với yêu cầu, nhiệm vụ mới, vẫn làm việc theo phương pháp, thói quen cũ; năng lực lãnh đạo, quản lý và trình độ chuyên môn, nghiệp vụ của một bộ phận cán bộ chưa đáp ứng yêu cầu của phương thức làm việc trong bộ máy mới và đòi hỏi của thực tiễn.
Đứng trước thực tế này, nhiều địa phương đang chuyển mạnh sang yêu cầu siết kỷ luật, nâng chất lượng cán bộ. Điển hình là Đà Nẵng đã nhấn mạnh không để cán bộ yếu cản trở phát triển; kiên quyết thay thế cán bộ thiếu trách nhiệm, né tránh công việc; xử lý tình trạng nơi thừa, nơi thiếu cán bộ. Thành phố cũng xác định phải đưa cán bộ trẻ, cán bộ có năng lực xuống cơ sở và lấy kết quả thực chất làm căn cứ đánh giá.
Ngay cả trong lĩnh vực quốc phòng, mô hình mới cũng đặt ra yêu cầu điều chỉnh cho phù hợp. Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Bắc Ninh đã kiến nghị tiếp tục rà soát những khó khăn, vướng mắc phát sinh để kịp thời đề xuất tháo gỡ, bảo đảm nhiệm vụ quân sự, quốc phòng gắn với tổ chức bộ máy mới.
Thực tế gần một năm qua cho thấy, việc tinh gọn bộ máy và thực hiện chính quyền địa phương hai cấp là chủ trương đúng và đang tạo ra nhiều chuyển động tích cực. Nhưng càng đi vào vận hành, yêu cầu hoàn thiện thể chế, nâng chất lượng cán bộ, tăng cường chuyển đổi số và phân cấp thực chất càng trở nên cấp bách.
Những chỉ đạo mới từ Trung ương cùng cách làm từ nhiều địa phương cho thấy quyết tâm tiếp tục tháo gỡ khó khăn, hoàn thiện mô hình đang rất rõ.
Khi thể chế tiếp tục được rà soát đồng bộ, còn cán bộ được bố trí đúng người, đúng việc và quyền hạn phải đi đôi với trách nhiệm, mô hình chính quyền địa phương hai cấp sẽ không chỉ là sự thay đổi về tổ chức mà sẽ trở thành động lực cho phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.
