Từ những số liệu nghiên cứu và xu hướng mới nhất của ngành truyền thông, tác giả phân tích những thách thức mà báo chí đang đối mặt trước sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), mạng xã hội và nền kinh tế sáng tạo nội dung, đồng thời chỉ ra những hướng đi để báo chí tiếp tục giữ vai trò trong đời sống công chúng. Tạp chí Ngày Nay trân trọng giới thiệu bản dịch lược.
***
Trong bối cảnh AI đang thay đổi cách con người tìm kiếm thông tin, mạng xã hội ưu tiên nội dung giải trí hơn tin tức và niềm tin của công chúng đối với truyền thông có dấu hiệu suy giảm, báo chí toàn cầu đang phải đối mặt với một trong những giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ nhất trong nhiều thập niên.
Theo Nic Newman, các cơ quan báo chí hiện chịu sức ép từ nhiều phía. Doanh thu quảng cáo giảm, độc giả phân tán trên nhiều nền tảng số, trong khi AI ngày càng thay đổi cách người dùng tiếp cận thông tin. Các công cụ AI tạo sinh có thể tóm tắt và tổng hợp nội dung ngay trong giao diện tìm kiếm hoặc trò chuyện, khiến người dùng ít có nhu cầu truy cập trực tiếp vào các trang báo. Khảo sát xu hướng truyền thông năm 2026 của Reuters Institute cho thấy các nhà xuất bản dự báo sẽ mất gần một nửa lượng truy cập trong vài năm tới nếu xu hướng này tiếp diễn.
Người trẻ không còn tiếp cận tin tức theo cách cũ
Một trong những thay đổi rõ nét nhất là sự dịch chuyển trong thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng, đặc biệt là giới trẻ.
Theo Reuters Institute Digital News Report 2025, tại Mỹ, tỷ lệ người tiếp cận tin tức qua mạng xã hội đã lần đầu tiên vượt truyền hình. Trên phạm vi toàn cầu, gần một nửa số người dưới 25 tuổi cho biết mạng xã hội là nguồn tin tức chính của họ, xu hướng đặc biệt rõ tại châu Phi, Mỹ Latinh và một số khu vực ở châu Á. Trong khi đó, lượng khán giả của truyền hình tiếp tục già hóa, báo in suy giảm và ngay cả các trang báo điện tử cũng gặp khó khăn trong việc giữ chân độc giả.
Tin tức ngày càng được tiếp cận gián tiếp thông qua mạng xã hội, các ứng dụng nhắn tin, nền tảng video, công cụ tổng hợp tin tức và các hệ thống AI trả lời câu hỏi, thay vì người đọc chủ động truy cập vào các cơ quan báo chí như trước.
"Né tránh tin tức" trở thành xu hướng đáng lo ngại
Không chỉ cạnh tranh với các cơ quan báo chí khác, báo chí ngày nay còn phải cạnh tranh với vô số loại hình nội dung trong "nền kinh tế chú ý": từ video ngắn, podcast, người sáng tạo nội dung, người ảnh hưởng đến các dòng thông tin được thuật toán cá nhân hóa. Trong bối cảnh đó, ngày càng nhiều người chủ động tránh đọc tin tức.
Khảo sát của Reuters Institute cho thấy 4 trong 10 người được hỏi cho biết họ thỉnh thoảng hoặc thường xuyên tránh tiếp cận tin tức, tăng đáng kể so với mức 29% của năm 2017. Nhiều người cho rằng tin tức khiến họ cảm thấy bất lực, lo âu hoặc kiệt sức. Một số khác nhận xét nội dung báo chí quá tiêu cực, lặp đi lặp lại hoặc xa rời những vấn đề trong cuộc sống thường nhật.
Theo tác giả, xu hướng này không chỉ là thách thức đối với báo chí mà còn đặt ra nguy cơ đối với nền dân chủ, bởi khi công chúng rời xa các nguồn thông tin chính thống, họ có thể dễ bị tác động bởi thông tin sai lệch, các thuyết âm mưu và những quan điểm cực đoan.
Khi người sáng tạo nội dung trở thành nguồn tin
Một thay đổi khác đang định hình hệ sinh thái truyền thông là sự phát triển của nền kinh tế sáng tạo nội dung (creator economy). Nếu trước đây, uy tín của báo chí chủ yếu gắn với thương hiệu của các cơ quan truyền thông, thì ngày nay nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, lại đặt niềm tin vào các cá nhân như YouTuber, podcaster, streamer hay những người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội.
Không ít nhà sáng tạo nội dung mang đến những sản phẩm chất lượng, giúp giải thích các vấn đề phức tạp và tiếp cận những nhóm công chúng mà báo chí truyền thống gặp khó khăn. Tuy nhiên, cũng có nhiều người chủ yếu chia sẻ bình luận hoặc quan điểm cá nhân mà không chịu sự ràng buộc bởi các chuẩn mực biên tập, nguyên tắc minh bạch hay quy trình kiểm chứng thông tin như báo chí chuyên nghiệp.
Trong khi đó, các thuật toán của mạng xã hội ngày càng ưu tiên nội dung dựa trên cá tính cá nhân thay vì thương hiệu tổ chức. Nội dung do các cá nhân sản xuất thường có khả năng lan tỏa cao hơn vì tạo cảm giác gần gũi và chân thực.
Để thích ứng, nhiều tòa soạn đang đầu tư mạnh hơn vào podcast, bản tin điện tử (newsletter), video giải thích và khuyến khích phóng viên xây dựng mối quan hệ trực tiếp với độc giả trên nhiều nền tảng khác nhau. Ngay cả những cơ quan báo chí vốn đề cao tiếng nói tập thể như The Economist cũng đang chú trọng hơn đến việc đưa gương mặt, câu chuyện và dấu ấn cá nhân của nhà báo vào sản phẩm báo chí.
AI vừa là thách thức, vừa là cơ hội
Theo Nic Newman, sự phát triển của AI tạo sinh đang khiến việc sản xuất văn bản, hình ảnh, âm thanh và video giả trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Những nội dung giả mạo, bao gồm cả deepfake, đã xuất hiện trong nhiều chiến dịch chính trị và các cuộc xung đột trên thế giới.
Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở mức độ tinh vi của các sản phẩm giả mạo, mà còn ở số lượng khổng lồ của chúng. Nếu Internet bị "lấp đầy" bởi những nội dung giật gân, chất lượng thấp hoặc sai sự thật, công chúng sẽ ngày càng khó xác định đâu là nguồn thông tin đáng tin cậy.
Tuy nhiên, tác giả cũng cho rằng AI không chỉ mang đến rủi ro. Nếu được sử dụng có trách nhiệm, AI có thể hỗ trợ nhà báo phân tích dữ liệu, dịch thuật, cá nhân hóa nội dung và tự động hóa những công việc mang tính lặp lại, từ đó giúp họ có thêm thời gian dành cho điều tra, kiểm chứng và kể những câu chuyện có giá trị.
Báo chí cần thay đổi để giữ vững những giá trị cốt lõi
Theo bài viết, nhiều cơ quan báo chí đang thử nghiệm các hình thức thể hiện mới như podcast, video, newsletter hay các sản phẩm tương tác đa phương tiện nhằm đáp ứng nhu cầu của độc giả trẻ mà không đánh mất chiều sâu của nội dung. Đồng thời, báo chí cũng chuyển mạnh sang các mô hình lấy công chúng làm trung tâm, chú trọng báo chí giải thích, báo chí giải pháp và tăng cường đối thoại với cộng đồng.
Một xu hướng đáng chú ý khác là sự gia tăng của các mạng lưới hợp tác báo chí xuyên biên giới. Những tổ chức như International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ), Organized Crime and Corruption Reporting Project (OCCRP) hay Bellingcat đang cho thấy sức mạnh của mô hình hợp tác trong điều tra các vấn đề xuyên quốc gia như tội phạm có tổ chức, môi trường hay thông tin sai lệch.
Tác giả cũng dẫn ví dụ về The Guardian và Financial Times, hai tờ báo đã giảm số lượng bài viết nhưng vẫn duy trì được mức độ tương tác của độc giả, hay trang báo "tin chậm" Zetland của Đan Mạch đang mở rộng mô hình sang nhiều quốc gia Bắc Âu. Những ví dụ này cho thấy chất lượng ngày càng trở thành yếu tố quyết định, thay vì số lượng nội dung được xuất bản.
Kết thúc bài viết, Nic Newman cho rằng cuộc khủng hoảng mà báo chí đang đối mặt không đơn thuần là câu chuyện về sự suy giảm, mà là quá trình chuyển đổi. Hình thức thể hiện, mô hình kinh doanh và cách thức sản xuất tin tức có thể thay đổi, nhưng nhu cầu về những thông tin đáng tin cậy vẫn không hề mất đi. Nếu biết thích ứng với công nghệ trong khi vẫn kiên định với các giá trị cốt lõi như tính chính xác, công bằng, minh bạch và độc lập, báo chí hoàn toàn có thể tự làm mới mình để tiếp tục phục vụ các thế hệ độc giả trong tương lai.
