Trong cuộc trao đổi với nhà báo Anuliina Savolainen , Fergus McIntosh chia sẻ về vai trò của kiểm chứng thông tin trong thời đại AI, mạng xã hội và thông tin sai lệch. Tạp chí Ngày Nay trân trọng giới thiệu bản dịch lược.
***
Kiểm chứng thông tin giống như tháo rời một chiếc ô tô trong xưởng sửa chữa
Nếu phải mô tả công việc của mình bằng một hình ảnh, Fergus McIntosh chọn phép so sánh khá đặc biệt: kiểm chứng thông tin cũng giống như tháo rời một chiếc ô tô trong xưởng sửa chữa.
Theo ông, một bài báo trước khi xuất bản cần được "tháo" thành từng chi tiết nhỏ để kiểm tra, đánh giá rồi lắp ráp trở lại. Mỗi dữ kiện đều phải được xác minh, mỗi lập luận cần được rà soát, bối cảnh phải được bổ sung đầy đủ, nhằm bảo đảm rằng sản phẩm cuối cùng vừa chính xác, cân bằng, thuyết phục, vừa đạt chất lượng tốt nhất có thể.
Một bộ phận kiểm chứng ra đời từ... lá thư của một người mẹ
Ít ai biết rằng bộ phận fact-checking nổi tiếng củaThe New Yorker bắt nguồn từ một sai sót biên tập gần 100 năm trước.
Năm 1927, tạp chí đăng chân dung nữ thi sĩ Edna St. Vincent Millay, nhưng ngay trong phần mở đầu đã mắc nhiều lỗi nghiêm trọng. Một trong số đó là việc viết cha của bà là công nhân bốc vác tại cảng, trong khi thực tế ông là giáo viên.
Mẹ của nữ thi sĩ đã gửi thư phản đối tới tòa soạn. Sự việc khiến ban biên tập nhận ra cần phải nghiêm túc hơn trong việc kiểm chứng thông tin. Fergus McIntosh hài hước cho rằng, theo một cách nào đó, chính "một bà mẹ tức giận" đã đặt nền móng cho bộ phận fact-checking của The New Yorker.
Bộ phận này tiếp tục được củng cố trong thập niên 1980 và 1990, khi tạp chí chuyển hướng sang những bài điều tra và phóng sự dài. Sau một vụ kiện kéo dài liên quan đến cáo buộc trích dẫn bịa đặt đối với một cây bút nổi tiếng, The New Yorker bắt đầu yêu cầu tất cả tác giả phải nộp đầy đủ tài liệu gốc như ghi âm, ghi chép, ảnh chụp và bản ghi phỏng vấn để phục vụ quá trình kiểm chứng.
Hiện nay, bộ phận fact-checking của The New Yorker có 29 nhân sự. Họ không chỉ kiểm chứng các bài viết trên tạp chí in mà còn rà soát toàn bộ nội dung trực tuyến, podcast, chương trình phát thanh, tranh biếm họa, bìa báo và thậm chí cả tác phẩm hư cấu.
Kiểm chứng không chỉ là xác minh dữ kiện
Theo Fergus McIntosh, nhiều người cho rằng công việc của fact-checker chỉ là kiểm tra tên riêng, ngày tháng hay con số. Thực tế, phạm vi công việc rộng hơn rất nhiều.
Bên cạnh việc đối chiếu tài liệu và xác minh thông tin với các nguồn độc lập, người kiểm chứng còn phải đặt ra những câu hỏi lớn hơn: Lập luận của bài viết có hợp lý hay không? Tác giả đã hiểu đúng tài liệu mình sử dụng chưa? Những kết luận được đưa ra có thực sự được chứng minh bằng các bằng chứng trong bài?
Có những bài điều tra kéo dài hàng tuần, thậm chí nhiều tuần liên tiếp. Fact-checker phải gọi điện cho từng nguồn tin, kiểm tra lại chuỗi thông tin, đọc hàng loạt công trình nghiên cứu khoa học hoặc liên hệ với những người liên quan để xác nhận từng chi tiết.
Ngược lại, với các bản tin hằng ngày, quá trình này diễn ra nhanh hơn rất nhiều. Một bản thảo có thể được gửi vào buổi sáng và hoàn tất việc kiểm chứng ngay trong ngày. Thậm chí, với một bài phê bình âm nhạc, người kiểm chứng có thể dành cả buổi để nghe album nhằm bảo đảm lời bài hát được trích dẫn chính xác và tên các ca khúc không bị sai sót.
Nếu thiếu kiểm chứng, chất lượng báo chí sẽ suy giảm
Theo Fergus McIntosh, nhiều người cho rằng công việc của fact-checker diễn ra phía sau hậu trường nên ít được chú ý. Tuy nhiên, ông cho rằng dấu ấn của họ hiện diện ngay trong chất lượng của mỗi bài báo.
"Điều mọi người dễ nhìn thấy nhất chính là những sai sót", ông nói. Mỗi lỗi thông tin đều làm giảm uy tín của tòa soạn, vì vậy The New Yorker luôn công khai đính chính khi phát hiện sai sót và coi đó là nguyên tắc nghề nghiệp.
Theo ông, chính những chi tiết nhỏ tạo nên giá trị của một tác phẩm báo chí. Nếu những dữ kiện cơ bản không chính xác thì rất có thể những kết luận lớn hơn cũng sẽ sai lệch.
Nếu thiếu khâu kiểm chứng, các bài báo sẽ giảm chiều sâu, giảm sức thuyết phục và mất giá trị đối với độc giả. Điều đó không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của các cơ quan báo chí mà còn làm suy yếu vai trò cung cấp thông tin đáng tin cậy cho xã hội.
Đặc biệt, nếu xem báo chí là "quyền lực thứ tư" có nhiệm vụ giám sát các trung tâm quyền lực, thì vai trò ấy chỉ có thể được thực hiện khi báo chí duy trì được niềm tin của công chúng. "Nếu chúng ta không còn nỗ lực để đưa thông tin chính xác, tại sao công chúng phải tin chúng ta?", Fergus McIntosh đặt câu hỏi.
AI đặt ra những thách thức mới
Theo Fergus McIntosh, AI đã bắt đầu tác động trực tiếp đến công việc kiểm chứng thông tin và chắc chắn sẽ còn ảnh hưởng nhiều hơn trong tương lai. Tuy nhiên, ông không cho rằng AI có thể thay thế con người.
Điểm mạnh của The New Yorker là luôn ưu tiên tiếp cận nguồn tin gốc. Khi một cá nhân được nhắc đến trong bài viết, nhóm kiểm chứng sẽ cố gắng liên hệ trực tiếp với người đó thay vì chỉ dựa vào các nguồn thứ cấp.
Tuy vậy, AI cũng tạo ra những thách thức mới. Công nghệ hiện nay có thể giả lập giọng nói rất thuyết phục, trong khi Internet ngày càng xuất hiện nhiều nội dung do AI tạo ra. Điều này khiến việc truy tìm nguồn gốc thông tin trở nên khó khăn hơn, giống như bước vào một "mê cung gương", nơi rất khó xác định đâu mới là nguồn ban đầu.
Theo ông, trong bối cảnh đó, một trong những nguyên tắc quan trọng nhất vẫn là quay trở lại với tài liệu gốc, kiểm tra từng nguồn và không chấp nhận những kết luận mà không thể giải thích được quá trình hình thành của chúng.
Niềm tin vẫn là giá trị cốt lõi
Dù AI đang thay đổi môi trường truyền thông, Fergus McIntosh tin rằng kiểm chứng thông tin nghiêm ngặt vẫn là một trong những cách hiệu quả nhất để phát hiện nội dung do AI tạo ra hoặc những thông tin thiếu độ tin cậy.
Ông cũng nhận thấy một xu hướng tích cực: ngày càng nhiều cơ quan báo chí đưa chính các phóng viên và tác giả xuất hiện trước công chúng để chia sẻ về quá trình tác nghiệp, thay vì chỉ giới thiệu sản phẩm cuối cùng.
Theo Fergus McIntosh, trong kỷ nguyên AI, niềm tin vẫn là mối quan hệ giữa con người với con người. Việc để độc giả hiểu ai là người thực hiện bài báo, họ đã tiếp cận nguồn tin như thế nào và kiểm chứng thông tin ra sao sẽ góp phần củng cố niềm tin đối với báo chí.
Đó cũng là lý do ông tin rằng, dù công nghệ tiếp tục phát triển, kiểm chứng thông tin sẽ vẫn là một trong những nền tảng quan trọng nhất của báo chí chuyên nghiệp.
