Một cái nóng, nhiều số phận
Trong những ngày nắng nóng, một căn phòng có điều hòa có thể là nơi nghỉ ngơi quen thuộc với nhiều người. Nhưng với người giao hàng phải di chuyển liên tục, công nhân làm việc ngoài công trường hay người bán hàng rong trên phố, việc tìm một nơi tránh nóng không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Sự khác biệt ấy không chỉ nằm ở việc ai sở hữu một chiếc điều hòa. Nó phản ánh khoảng cách lớn hơn: ai có đủ điều kiện để chủ động bảo vệ mình trước nhiệt độ cực đoan? Người có điều kiện kinh tế có thể đầu tư thiết bị làm mát, cải thiện nhà ở hoặc lựa chọn môi trường làm việc phù hợp. Ngược lại, những người thu nhập thấp thường phải đối mặt với không gian sống chật hẹp, thiếu thông gió và chi phí điện vượt quá khả năng chi trả.
Khoảng cách này được phản ánh trong nghiên cứu Inequalities in the cooling gap and energy implications of adaptation, công bố ngày 9/7/2026 trên tạp chí Environmental Research: Climate. Nghiên cứu của Cơ quan Đánh giá Môi trường Hà Lan (PBL) ước tính khoảng 3,6 tỷ người trên thế giới đang phải đối mặt với tình trạng phơi nhiễm nhiệt nhưng thiếu khả năng tiếp cận các thiết bị làm mát trong nhà.
Con số ấy cho thấy một thực tế đáng chú ý: biến đổi khí hậu có thể tác động đến tất cả mọi người, nhưng không phải ai cũng có cùng khả năng chống chịu. Nhiệt độ ngoài trời có thể giống nhau, song mức độ an toàn bên trong mỗi ngôi nhà, mỗi nơi làm việc lại hoàn toàn khác biệt.
 |
Công nhân làm việc dưới thời tiết nắng nóng (Nguồn: Báo Lao động) |
Chiếc điều hòa và cái giá của sự mát mẻ
Khi những đợt nắng nóng trở nên gay gắt hơn, điều hòa ngày càng được xem như một giải pháp cần thiết để bảo vệ sức khỏe. Nhưng càng nhiều người cần làm mát, thế giới càng phải đối mặt với một nghịch lý: giải pháp giúp con người thích ứng với nóng lên toàn cầu cũng có thể góp phần làm gia tăng áp lực lên khí hậu.
Theo báo cáo Global Cooling Watch 2025 của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), nếu thế giới tiếp tục phát triển theo kịch bản thông thường, nhu cầu làm mát có thể tăng hơn ba lần vào năm 2050. Hoạt động làm mát khi đó có thể tạo ra khoảng 7,2 tỷ tấn CO₂ tương đương mỗi năm.
Điều hòa giúp giảm phơi nhiễm nhiệt, nhưng điện năng tiêu thụ và môi chất lạnh trong thiết bị cũng có thể góp phần làm gia tăng phát thải khí nhà kính. Đây là nghịch lý: con người cần nhiều giải pháp làm mát hơn để thích ứng với biến đổi khí hậu, nhưng cách đáp ứng nhu cầu ấy cũng có nguy cơ tạo thêm áp lực lên môi trường.
Tuy nhiên, sẽ là thiếu công bằng nếu xem việc hạn chế sử dụng điều hòa như lời giải duy nhất. Với người cao tuổi, trẻ nhỏ, người có vấn đề sức khỏe và những lao động phải làm việc trong môi trường nhiệt độ cao, làm mát không đơn thuần là nhu cầu hưởng thụ. Đó có thể là điều kiện cần thiết để bảo vệ sức khỏe, thậm chí tính mạng.
 |
Điều hòa không khí tại một tòa nhà ở Singapore (Nguồn: VnExpress) |
Khi tránh nóng cũng là một cuộc mưu sinh
Tại Việt Nam, khoảng cách trong khả năng tránh nóng không phải là một khái niệm xa vời. Nó hiện diện ngay trong những khu nhà trọ giữa đô thị, trên các công trường xây dựng và dọc những tuyến phố đông đúc.
Một căn hộ được thiết kế cách nhiệt, có hệ thống thông gió và điều hòa đem lại điều kiện sinh hoạt rất khác so với căn phòng trọ nhỏ, mái tôn hấp thụ nhiệt, thiếu cửa sổ và luôn trong tình trạng oi bức. Đối với người lao động ngoài trời, khả năng tránh nóng còn bị giới hạn bởi chính công việc mà họ không thể dễ dàng từ bỏ.
Nghiên cứu phối hợp giữa UNDP Việt Nam và Viện Phát triển Bền vững thuộc Trường Đại học Kinh tế Quốc dân mang tên “An sinh xã hội thích ứng cho người lao động tiếp xúc với nắng nóng gay gắt tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh” công bố tháng 6/2026, khảo sát 734 lao động ngoài trời, ghi nhận 94% người tham gia từng gặp ít nhất một vấn đề sức khỏe liên quan đến nắng nóng. Trong đó, 66,2% cho biết chi phí thích ứng với nhiệt độ cao ảnh hưởng đến mình và 46,4% ghi nhận thu nhập bị suy giảm.
Đáng chú ý, tác động của nắng nóng không dừng lại ở những cơn mệt mỏi, mất nước hay kiệt sức. Nó còn tạo ra một áp lực kinh tế ít được nhìn thấy hơn: người lao động phải lựa chọn giữa việc tiếp tục làm việc trong điều kiện nguy hiểm và nghỉ ngơi để bảo vệ sức khỏe, đồng nghĩa với nguy cơ mất đi một phần thu nhập.
 |
Mưu sinh dưới thời tiết nắng gắt (Nguồn: Báo Thanh Niên) |
Ai được bảo vệ trước cái nóng?
Làm mát bền vững không đồng nghĩa với việc lắp đặt thêm thật nhiều điều hòa. Theo định hướng được UNEP đề cập, giải pháp cần được triển khai đồng bộ, từ thiết kế công trình phù hợp với khí hậu, tăng thông gió tự nhiên, mở rộng không gian xanh đến sử dụng thiết bị hiệu suất cao và kiểm soát các môi chất lạnh có tiềm năng gây nóng lên toàn cầu.
Điều quan trọng là phải thay đổi cách nhìn về làm mát: thay vì coi đây chỉ là nhu cầu riêng của từng hộ gia đình, cần xem đó là một phần của quy hoạch đô thị, chính sách nhà ở và chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu. Trong một thế giới ngày càng nóng lên, chiếc điều hòa có thể làm mát một căn phòng, nhưng không thể tự mình giải quyết bất bình đẳng trong khả năng thích ứng với khí hậu.
Bởi suy cho cùng, vấn đề không chỉ là ai có thể mua một chiếc điều hòa, mà là ai có quyền được sống và làm việc trong những điều kiện đủ an toàn trước cái nóng. Khi nhiệt độ ngày càng tăng, quyền được làm mát không nên là đặc quyền của những người có khả năng chi trả, mà phải trở thành một phần trong bảo đảm về sức khỏe và chất lượng sống của tất cả mọi người.
 |
Công trình phủ xanh ở Singapore (Nguồn: Báo Dân trí) |
