rong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gia tăng, cùng sự nổi lên của nhiều thách thức an ninh phi truyền thống, yêu cầu vừa giữ vững những nguyên tắc đã làm nên bản sắc của ASEAN, vừa nâng cao năng lực thích ứng trước những biến động mới đòi hỏi những thích ứng trong chiến lược tương lai của hiệp hội này.
Ông Beni Sukadis - Điều phối viên cao cấp của Viện Nghiên cứu Quốc phòng và Chiến lược Indonesia (LESPERSSI) - cho rằng dấu mốc 50 năm TAC là dịp để ASEAN nhìn lại những nền tảng đã tạo nên sự đoàn kết và ổn định của Hiệp hội trong suốt nửa thế kỷ qua. Ông cho rằng yếu tố cốt lõi giúp ASEAN tiếp tục duy trì sự gắn kết và vai trò trung tâm trước hết là kiên định với các nguyên tắc nền tảng của TAC, gồm duy trì vai trò trung tâm của ASEAN, tôn trọng chủ quyền của các quốc gia thành viên, thực hiện nguyên tắc đồng thuận và giải quyết mọi tranh chấp bằng các biện pháp hòa bình thông qua đối thoại và thương lượng.
Tuy nhiên, trong bối cảnh môi trường chiến lược khu vực và quốc tế đang thay đổi nhanh chóng, việc kiên định các nguyên tắc cần đi đôi với cách tiếp cận linh hoạt hơn trong quá trình ra quyết định và triển khai hợp tác. Điều này sẽ giúp ASEAN ứng phó hiệu quả với cạnh tranh giữa các nước lớn, các thách thức địa chính trị cũng như những mối đe dọa xuyên quốc gia. Sự thích ứng của ASEAN nằm ở việc tiếp tục phát huy các giá trị cốt lõi của TAC, đồng thời vận dụng các nguyên tắc của hiệp ước này một cách linh hoạt và thực chất hơn trong hợp tác khu vực.
Chuyên gia Indonesia cũng cho rằng ASEAN cần tiếp tục thúc đẩy hội nhập kinh tế, chuyển đổi số, nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng, mở rộng hợp tác về an ninh hàng hải và củng cố lòng tin giữa các quốc gia thành viên. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng gia tăng, ASEAN càng cần phát huy vai trò trung tâm, duy trì quan hệ với các đối tác trên cơ sở độc lập, cân bằng và không đứng về bất kỳ bên nào. Đây là nền tảng quan trọng để Hiệp hội hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 và tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực.
Đánh giá về giá trị của TAC sau 50 năm, ông Sukadis cho rằng những nguyên tắc cốt lõi của hiệp ước này như không can thiệp vào công việc nội bộ, tôn trọng chủ quyền, đồng thuận và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình vẫn là nền tảng của hòa bình và ổn định ở Đông Nam Á. Thực tiễn đã chứng minh các nguyên tắc này góp phần duy trì đoàn kết và giúp ASEAN xử lý nhiều khác biệt giữa các quốc gia thành viên thông qua đối thoại.
Theo ông Sukadis, điều cần thiết hiện nay không phải là thay đổi các nguyên tắc của TAC mà là vận dụng một cách linh hoạt và hiệu quả hơn để thích ứng với các thách thức mới như tấn công mạng, tội phạm xuyên quốc gia, biến đổi khí hậu, dịch bệnh và các vấn đề an ninh phi truyền thống. ASEAN cần tăng cường các cơ chế phối hợp, chia sẻ thông tin, nâng cao năng lực của các thể chế khu vực và thúc đẩy hợp tác thực chất trong cả lĩnh vực an ninh truyền thống lẫn phi truyền thống. Cũng theo Điều phối viên cao cấp của LESPERSSI, TAC không chỉ là một văn kiện mang tính nguyên tắc mà còn là kim chỉ nam cho các hoạt động hợp tác nhằm giải quyết hiệu quả những thách thức mới của khu vực.
Đề cập đến các ưu tiên trong 5 năm tới để hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, ông Sukadis cho rằng ASEAN cần tiếp tục thúc đẩy hội nhập kinh tế sâu rộng, nâng cao năng lực cạnh tranh và đẩy nhanh phát triển kinh tế số trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu. Đồng thời, Hiệp hội cần xây dựng các chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu cao, tăng cường kết nối hạ tầng và bảo đảm an ninh lương thực, an ninh năng lượng.
Bên cạnh đó, ASEAN cần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các quốc gia thành viên thông qua tăng cường đầu tư, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao nhằm bảo đảm tiến trình hội nhập mang lại lợi ích đồng đều cho toàn khu vực. Theo chuyên gia trên, hợp tác trong các lĩnh vực an ninh mạng, an ninh hàng hải, phòng chống tội phạm xuyên quốc gia, ứng phó với biến đổi khí hậu và thiên tai cũng cần được ưu tiên hơn trong thời gian tới. ASEAN có đủ nền tảng để thực hiện các mục tiêu này nhờ hệ thống thể chế và các khuôn khổ hợp tác đã được xây dựng trong nhiều năm qua, song điều quan trọng là phải nâng cao hiệu quả triển khai và tăng cường sự phối hợp giữa các quốc gia thành viên.
Đánh giá về vai trò của Việt Nam, ông Sukadis cho rằng Việt Nam sẽ ngày càng giữ vị trí quan trọng trong quá trình triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Với vai trò là một thành viên tích cực, chủ động và có trách nhiệm, Việt Nam đã thể hiện năng lực xây dựng đồng thuận, thúc đẩy hợp tác và duy trì cân bằng trong bối cảnh môi trường địa chính trị khu vực ngày càng phức tạp.
Ông Sukadis cho biết thêm ASEAN sẽ tiếp tục mở rộng hợp tác sang nhiều lĩnh vực mới như chuyển đổi số, kinh tế xanh, ứng phó biến đổi khí hậu, an ninh mạng, an ninh hàng hải và các thách thức an ninh phi truyền thống. Đây đều là những lĩnh vực mà Việt Nam có nhiều tiềm năng đóng góp, thậm chí có thể đảm nhận vai trò dẫn dắt ở một số nội dung. Ông dẫn chứng những kết quả tích cực của Việt Nam trong phát triển kinh tế xanh và ngành công nghiệp xe điện, cho rằng đây là những kinh nghiệm có thể được chia sẻ với các nước thành viên ASEAN nhằm thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh của khu vực.
Ông Sukadis cũng đánh giá cao việc Việt Nam luôn nhất quán ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN, chủ nghĩa đa phương và luật pháp quốc tế. Theo ông, những đóng góp đó sẽ tiếp tục góp phần củng cố đoàn kết nội khối, nâng cao hiệu quả hợp tác và tăng cường vị thế của ASEAN trong bối cảnh khu vực và thế giới đang có nhiều biến động.
