Tết Bính Ngọ, nhắc đến ngựa là nhắc đến sự tấn tới. Nhưng trong lịch sử, có một chú ngựa đặc biệt đã chở Thái tử Tất - đạt - đa (Đức Phật trong tương lai) rời bỏ cung vàng, bắt đầu hành trình tìm ra chân lý cứu khổ chúng sinh. Đó chính là Kiền Trắc - chú ngựa trung thành đã trở thành huyền thoại.

__________________

Biểu tượng ngựa nổi tiếng của Phật giáo

Đêm ấy, thành Ca-tỳ-la-vệ phủ một màn sương nhạt như tấm lụa mỏng trời vừa buông xuống. Trăng rằm neo trên bầu trời, sáng đến mức cả những mái ngói thâm nâu trong hoàng thành cũng hiện lên trong ánh bạc mơ màng. Trong khoảng im lặng sâu nhất của đêm, khi cả vương quốc đang chìm trong giấc ngủ phàm tục, chỉ có ba cõi lòng cùng thức tỉnh cho một cuộc ra đi vĩ đại: Thái tử Tất-đạt-đa, giám mã Xa-nặc, và con ngựa trắng Kiền Trắc.

Gió nhẹ lướt qua bờm ngựa, làm những sợi lông trắng chuyển động như ngọn lửa lặng im. Nhiều truyền thuyết kể rằng, khi Thái tử đặt tay lên bờm ngựa, Kiền Trắc khẽ rung mình không phải vì mệt, mà vì nó biết đây không phải một chuyến đi như bao chuyến đi trước nữa. Đêm này sẽ mở ra một con đường không ai có thể đoán được.

Xa-nặc níu nhẹ dây cương, dù đôi tay run lên. Thái tử cúi xuống trao cho ông ánh nhìn hiền hòa. Rồi Ngài đặt chân vào bàn đạp, nhẹ đến mức trong một số truyền bản, chư thiên đã “nâng móng ngựa” để nó không tạo ra tiếng động nào. Bởi đêm nay, mọi tiếng ồn đều có thể kéo theo nước mắt và ngăn trở một quyết định lớn.

Khi Kiền Trắc nhấc bước đầu tiên, thành Ca-tỳ-la-vệ vẫn đứng đó, uy nghiêm và trầm mặc như trong bức họa cổ. Nhưng chỉ ít phút sau, tường thành lùi dần, mái cung điện chìm trong màn sương, và cả một đời sống vàng son bị bỏ lại phía sau. Trên lưng Kiền Trắc, Thái tử Tất-đạt-đa - người mà ai cũng nghĩ sẽ trở thành một vị minh quân vĩ đại - đã rẽ sang một hướng khác. Không phải tranh đoạt. Không phải quyền lực. Mà là đi tìm nguyên nhân của khổ đau.

Chính nhờ khoảnh khắc ấy mà hình tượng Kiền Trắc trở thành biểu tượng ngựa nổi tiếng nhất của Phật giáo. Không phải vì nó phi nhanh như gió, hay dũng mãnh như chiến mã, mà bởi nó là con ngựa duy nhất đã chở trên lưng mình một cuộc chuyển mình vĩ đại của nhân loại.

Kiền Trắc in vó trong kinh điển

Câu chuyện về Kiền Trắc có mặt trong nhiều nguồn kinh điển lớn. Trong văn học Pāli, hay còn gọi là Nam Phạn, đặc biệt là Nidana Katha - phần mở đầu cho bộ kinh Tiền thân Đức Phật (Jātaka), Kiền Trắc được mô tả là con ngựa trắng quý nhất của hoàng cung. Nó được huấn luyện từ nhỏ để chỉ Thái tử mới có thể cưỡi. Kinh điển so sánh sức mạnh của nó với “hơi thở gió lớn”, nhưng lại nhấn mạnh ánh mắt “hiền như nước hồ mùa thu”.

Trong văn học Sanskrit, như các bản của Lalitavistara (Phổ Diệu kinh - Bộ kinh mô tả cuộc đời Đức Phật), Kiền Trắc được mô tả bằng sắc trắng như “ánh trăng kết lại thành hình”. Đây là văn học giàu mỹ cảm nhất về ngựa Kiền Trắc, với những câu miêu tả dài và trau chuốt, đưa con ngựa vào thế giới nửa thần thoại, nửa hiện thực.

Trong truyền thống Tây Tạng, Kiền Trắc mang màu sắc linh thiêng hơn. Một số bản kể rằng nó chính là ngựa trời hóa thân, đến để giúp Bồ Tát hoàn thành phần đầu tiên của cuộc hành trình.

Trong kinh điển Hán tạng, hình tượng Kiền Trắc giữ nguyên tinh thần: Trung thành, mạnh mẽ, hiền lành và quan trọng nhất là “biết được tâm ý của Bồ Tát”.

Những chi tiết khác nhau giữa các truyền thống đều chứng minh một điều: Kiền Trắc không phải con ngựa bình thường. Đó là biểu tượng xuyên ngôn ngữ, xuyên thời đại.

Kiền Trắc: Biểu tượng của buông bỏ

Trong Phật giáo, hình tượng con ngựa mang nhiều tầng nghĩa. Nhưng với Kiền Trắc, tầng nghĩa ấy trở thành biểu tượng mang sắc thái đặc biệt.

Ngựa tượng trưng cho tinh tấn. Trong nhiều biểu tượng Phật giáo, ngựa là loài không mệt mỏi, luôn lao về phía trước. Sự rời bỏ của Thái tử không phải là chạy trốn, mà là bước tiến về một lý tưởng lớn hơn. Kiền Trắc chính là hình ảnh tinh tấn ấy - một sự tiến lên không do ham muốn, mà do hiểu biết.

Ngựa trắng tượng trưng cho sự thanh khiết. Trong truyền thống Ấn Độ giáo lẫn Ba Tư cổ, ngựa trắng thường xuất hiện trong những nghi lễ lớn, dành riêng cho bậc vương giả hoặc thần linh. Màu trắng của ngựa thường gắn với sự cao quý và thuần hậu. Bởi vậy, sắc trắng của Kiền Trắc không chỉ là màu lông, mà còn mang theo ý nghĩa của một lý tưởng sáng suốt, của bước rời bỏ đầy tỉnh thức.

Kiền Trắc tượng trưng cho người bạn cuối cùng của đời thế tục trước khi thành Phật của Thái tử Sĩ-đạt-đa. Khi Thái tử bước xuống lưng ngựa bên bờ sông A-nô-ma, đó không chỉ là hành động từ bỏ cung vàng điện ngọc, mà còn là từ bỏ sự nâng đỡ cuối cùng của thế giới cũ. Kiền Trắc dừng lại ở ranh giới ấy. Ngựa ở bên này bờ sông. Thái tử bước qua bờ bên kia - bờ của đời sống vô gia cư. Một bờ là quá khứ, một bờ là tương lai.

Kiền Trắc ra đi - Câu chuyện về vô thường

Nhiều bản văn mô tả cảnh Kiền Trắc quay đầu nhìn theo bóng Thái tử đi xa dần cho đến khi chìm vào rừng sâu. Nó không hí lên, cũng không lao theo. Nó đứng đó, như thể hiểu rằng mọi cuộc đồng hành đều dừng lại ở một điểm nào đó.

Dị bản cảm động nhất nằm trong Bổn sanh truyện của truyền thống Hán tạng: Sau khi quay trở lại cung, Kiền Trắc nằm xuống, không ăn uống, và cuối cùng trút hơi thở trong đau buồn. Vua Tịnh Phạn hay tin, thương tiếc dựng một tháp nhỏ để tưởng nhớ.

Dù nhiều học giả cho rằng chi tiết này mang tính văn học nhiều hơn lịch sử, nhưng ý nghĩa nó mang đến lại vô cùng rõ ràng: Không có tình thương nào đủ để giữ lại một người đang đi tìm sự thật. Không có sự trung thành nào cản bước được con đường giác ngộ. Và mọi cuộc chia ly, dù đẹp hay buồn, đều là một phần của vô thường.

Nhưng trong nỗi buồn ấy vẫn có nét đẹp: Kiền Trắc đã làm tròn sứ mệnh của mình. Nó đưa Thái tử đi xa nhất có thể trong đời sống thế tục. Còn phần còn lại, chỉ có tự lực của Thái tử mới có thể bước tiếp.

^{Muôn vẻ Kiền Trắc qua các dòng nghệ thuật Phật giáo}

Hình tượng Kiền Trắc xuất hiện trong rất nhiều tác phẩm nghệ thuật khắp châu Á, từ phù điêu, tượng, tranh đến những thủ pháp trang trí trong chùa Việt.

Trong nghệ thuật Gandhāra: Những phù điêu bằng đá xanh vùng Pakistan - Afghanistan mô tả cảnh “Đại xuất gia” rất sinh động. Hình ảnh Kiền Trắc được khắc với tỉ lệ lớn, bờm cong mềm, mắt mở to.

Trong nghệ thuật Mathurā (Ấn Độ): Ngựa được tạo hình khỏe, thân dài, chân thẳng như mũi tên tượng trưng cho sự mạnh mẽ của lý tưởng giải thoát.

Trong nghệ thuật Tây Tạng: Kiền Trắc thường đi cùng họa tiết mây, lửa, mang màu sắc linh thiêng. Đôi khi được vẽ như ngựa trời.

Trong nghệ thuật Phật giáo Việt Nam: Không nhiều chùa có tượng riêng Kiền Trắc, nhưng cảnh Thái tử cưỡi ngựa vượt thành xuất hiện ở nhiều bức hoành, phù điêu và tranh thờ trong chùa Bắc bộ. Một số chùa còn vẽ Kiền Trắc với hình dáng gần với ngựa thôn quê Việt Nam – bờm dài, mắt to hiền, chân thon và thân vừa.

Kiền Trắc xuất hiện nhiều như vậy bởi không chỉ là một con ngựa, Kiền Trắc mang trong mình hình bóng của sự trung thành, của sự dấn thân, của lòng biết ơn và của thời khắc chuyển mình lớn nhất của con người.

Tiếng vọng Kiền Trắc trong mùa xuân

Khi nhìn lại hình ảnh Kiền Trắc trong đêm Thái tử rời thành, ta thấy hiện lên một cảnh tượng có thể làm rung động bất cứ trái tim nào. Không phải vì bi kịch. Cũng không phải vì huyền thoại. Mà vì đó là khoảnh khắc con người đứng trước ngưỡng cửa đổi thay - khoảnh khắc ai cũng từng có, hoặc sẽ có trong đời.

Kiền Trắc mã, vào đêm ấy, đã không chỉ chở một người. Nó chở cả nỗi đau của từ bỏ, cả hy vọng của bắt đầu, cả lặng yên của lý tưởng. Và rồi nó dừng lại ở chính ranh giới giữa cũ và mới. Thái tử bước đi. Ngựa đứng yên. Trăng rằm soi vào hai con đường khác nhau.

Trong không khí của mùa xuân Bính Ngọ, khi người Việt chuẩn bị bước sang một năm mới, hình ảnh Kiền Trắc bỗng trở nên thân thuộc lạ kỳ. Nó nhắc ta nhớ rằng muốn đi xa, mỗi người đều có lúc phải bước xuống khỏi “con ngựa” của chính mình: Những thói quen, những bám víu, những sợ hãi.

Nhưng trước khi bước xuống, ai cũng cần một Kiền Trắc: Điều gì đó từng đưa ta vượt qua đêm tối, giúp ta đi đủ xa để đến được ranh giới đổi thay. Có thể đó là một người thân, một người bạn, một kỷ niệm, một ý chí hay một bài học của năm cũ.

Tết đến, khi ta nhìn lại, ta sẽ thấy bóng dáng Kiền Trắc trong những điều tĩnh lặng nhất - như hơi thở trong đêm, như ngọn gió chiều cuối năm. Và khi tiếng chuông chùa thời khắc giao thừa vang lên, ta có thể lắng nghe một tiếng vọng rất khẽ: “Cảm ơn đã đưa ta đến đây.”

Còn phần đường phía trước, ta sẽ tự mình bước tiếp như Thái tử ngày ấy, dưới ánh trăng rằm, giữa tiếng thở dài của con ngựa trắng trung thành nhất trong lịch sử nhân loại. Tiếng thở dài ấy, tựa một lời chúc lành vang vọng từ quá khứ, nhắc bước chân ta trong hiện tại.