Chẳng hạn, một số người sử dụng AI như "người yêu", nhà trị liệu tâm lý hoặc bạn bè. Nhiều người khác sử dụng AI theo những cách tinh vi hơn trong đời sống xã hội. Trên các ứng dụng hẹn hò, người dùng ngày càng phụ thuộc vào AI để khiến bản thân trông có học thức và tự tin hơn. Đại diện ứng dụng hẹn hò Hinge cho biết những người dùng trẻ thường dùng AI để “kiểm tra” tin nhắn trước khi gửi. Đặc biệt, nam giới trẻ tuổi ngày càng phụ thuộc vào AI để bắt đầu cuộc trò chuyện. Điều này có thể hạn chế khả năng tự suy nghĩ, nét riêng của mỗi cá nhân cũng như cơ hội học hỏi từ những sai lầm.
Giáo sư Clay Shirky nói: "Trong lĩnh vực giáo dục - lĩnh vực mà tôi hiểu rõ nhất - tình trạng này cũng đang diễn ra. Một số sinh viên sử dụng AI không chỉ để giảm khối lượng bài tập mà còn để tránh những cuộc trò chuyện chưa được chuẩn bị trước với giảng viên, tránh mắc lỗi, lúng túng hoặc sợ bị đánh giá là kém hiểu biết.
Mùa thu năm ngoái, có thông tin cho biết một số sinh viên Đại học Illinois bị phát hiện gian lận trong kỳ thi, sau đó thậm chí còn sử dụng AI để viết thư xin lỗi. Trong những tình huống mà việc trao đổi chân thành với giảng viên bằng chính lời của mình có thể mang lại kết quả khác, họ vẫn không thể từ bỏ việc sử dụng AI.
Là một nhà quản lý đại học, một phần công việc của tôi là lo ngại về việc sinh viên dùng AI để thay thế khả năng phán đoán của chính mình. Các trường đại học đã có hệ thống và quy định nhằm bảo vệ tính trung thực học thuật. Rõ ràng AI đã tạo ra một cú tác động rất lớn đối với những hệ thống này. Nhưng nhiệm vụ của chúng tôi không chỉ là truyền đạt kiến thức cho sinh viên. Chúng tôi còn phải giúp họ trưởng thành và trở thành những con người hoàn thiện."
Từ góc độ đó, việc giao phó gánh nặng tâm lý cho AI thay vì chỉ dùng AI để giảm tải nhận thức dường như nguy hiểm hơn. Bởi việc chuyển giao khả năng cảm nhận và xử lý các mối quan hệ xã hội của mình cho người khác hoặc cho một hệ thống AI có thể gây ra những tác động rất lớn.
Giống như việc quá phụ thuộc vào máy tính có thể làm suy giảm khả năng tính toán, hay quá phụ thuộc vào GPS có thể khiến chúng ta mất khả năng định hướng, việc quá phụ thuộc vào AI có thể làm suy yếu những kỹ năng cơ bản trong giao tiếp giữa người với người.
Khoảng cách giữa các thế hệ trong việc sử dụng AI cũng ngày càng rõ rệt. Một nghiên cứu cho thấy nhóm 18-25 tuổi chiếm tới 46% tổng số người sử dụng ChatGPT. Con số này thậm chí chưa bao gồm những người dưới 17 tuổi.
Thanh thiếu niên và người trẻ đang chuyển dần từ sự phụ thuộc hoàn toàn thời thơ ấu sang cuộc sống độc lập của người trưởng thành. Một mặt, họ mong muốn kết nối với người khác; mặt khác, họ rất sợ rơi vào những tình huống khó xử. AI đang trở thành một cách để họ kiểm soát nỗi sợ phải thể hiện bản thân khi còn thiếu kinh nghiệm. Một nghiên cứu cho biết vào năm 2022, 41% người trẻ cho biết họ cảm thấy lo âu gần như mỗi ngày.
Ngay cả những tương tác xã hội đơn giản cũng đòi hỏi con người phải hiểu được vai trò, vị trí của mình và hành xử phù hợp. Nhà xã hội học Erving Goffman từng giải thích điều này một cách rõ ràng. Mỗi hoàn cảnh - từ đi hẹn hò, vào cửa hàng đến ngồi trong nhà hàng - đều có những chuẩn mực hành vi khác nhau. Khi bắt đầu một công việc mới hay lần đầu gặp gia đình của người mình yêu, những quy tắc ấy lại không phải lúc nào cũng rõ ràng.
Trong cuốn The Presentation of Self in Everyday Life (Sự thể hiện bản thân trong đời sống thường nhật), Goffman cho rằng khi một người bước vào một vị trí xã hội mới và đảm nhận một vai trò mới, họ không lập tức biết chính xác phải cư xử như thế nào. Không ai chỉ dẫn từng bước, vì vậy con người phải tự thử nghiệm, mắc lỗi và suy ngẫm để học cách thích nghi với môi trường mới.
Chúng ta thường học cách thích nghi với những vai trò mới bằng cách mắc sai lầm: giao tiếp quá trang trọng hoặc quá suồng sã, mặc trang phục không phù hợp hay có những hành xử vụng về.
Kể từ những năm 1950, khi Goffman đưa ra những phân tích này, hình thức giao tiếp đã thay đổi đáng kể. Từ những năm 1990, giao tiếp trực tuyến, email, trò chuyện, tin nhắn, Facebook, WhatsApp và nhiều hình thức giao tiếp bằng văn bản khác đã trở thành một phần không thể thiếu của đời sống. Những gì chúng ta viết trở thành một phần quan trọng trong cách chúng ta thể hiện bản thân.
Nhưng giờ đây, AI có thể can thiệp vào gần như mọi môi trường giao tiếp bằng văn bản. Một “biên tập viên” tự động có thể xuất hiện trong từng cuộc trò chuyện, làm mất đi sắc thái cá nhân vốn có trong giao tiếp giữa người với người.
Giáo sư Clay Shirky tiếp tục: "Gần đây, tại một cuộc thảo luận do các giáo viên trung học tổ chức, một số thanh thiếu niên cho biết họ sử dụng AI để phân tích những mối quan hệ trong quá khứ và chuẩn bị cho những cuộc trò chuyện trong tương lai. Một người kể rằng mình muốn nói điều gì đó với bạn nhưng sợ nghe có vẻ thô lỗ, nên đã sử dụng AI để luyện trước cuộc trò chuyện.
Các em cho biết không phải lúc nào cũng muốn trực tiếp tìm đến cha mẹ hoặc bạn bè, trong khi AI luôn sẵn sàng và mang lại cảm giác an tâm. Họ không xem AI là công cụ thay thế con người mà coi đó là một phương tiện để kiểm tra khả năng cảm nhận xã hội đang hình thành của bản thân."
Tuy nhiên, AI thường cho chúng ta những câu trả lời mà chúng ta muốn nghe. Những lời khen liên tục như “Bạn hoàn toàn đúng” có thể làm suy giảm khả năng đối mặt với sự phức tạp của các mối quan hệ thực tế. Trong xã hội học, hiện tượng này được gọi là sự suy giảm kỹ năng xã hội.
Một nghiên cứu mới của các nhà nghiên cứu kết luận rằng những hệ thống AI có xu hướng chiều theo người dùng có thể làm giảm các hành vi xã hội tích cực và tạo ra sự phụ thuộc. Nói cách khác, AI có thể khiến chúng ta tự tin hơn trong việc biện minh cho bản thân, đồng thời giảm mong muốn sửa chữa những mối quan hệ thực tế.
Xu hướng này có thể tiếp tục gia tăng. Trong mọi môi trường giao tiếp có AI trung gian, các công ty sẽ cung cấp AI như một cố vấn, người đồng hành hay “trợ thủ”. Trong công việc, đó có thể là một huấn luyện viên tự động; trong chuyện hẹn hò, có thể trở thành một “cố vấn tình yêu”.
Khả năng phán đoán đúng đắn trong quan hệ giữa người với người được hình thành từ kinh nghiệm. Và kinh nghiệm thường chỉ có được thông qua những sai lầm. Việc nói rằng chúng ta cần giữ lại không gian để mắc lỗi trong các mối quan hệ xã hội có thể nghe kỳ lạ, nhưng đó là sự thật.
Điện thoại thông minh đã cho chúng ta một bài học. Phải gần 20 năm sau, chúng ta mới bắt đầu coi việc sử dụng điện thoại quá mức không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn là vấn đề cần đến những giải pháp mang tính tập thể. Nếu chúng ta tiếp cận AI với tốc độ tương tự, có thể phải đến cuối những năm 2030, những nguy cơ AI gây ra đối với các mối quan hệ con người mới được nhìn nhận một cách nghiêm túc.
Việc giao phó gánh nặng tâm lý cho AI đã bắt đầu bộc lộ. Ứng phó với hiện tượng này trước khi quá muộn đang trở thành trách nhiệm của chúng ta.
