Ngày 28/8, tại Tọa đàm chuyên đề "Những nội dung cốt lõi, chiến lược trong giáo dục, đào tạo và định hướng thông tin các vấn đề nóng trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo" do Văn phòng Đảng ủy Thông tấn xã Việt Nam phối hợp với Nhóm Chuyên gia Ban Chỉ đạo 35 TTXVN tổ chức, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đã chia sẻ về những công việc đang được ngành Giáo dục triển khai nhằm giảm áp lực tuyển sinh lớp 10, đưa trí tuệ nhân tạo (AI) vào dạy và học; xây dựng nền tảng giáo dục thông minh, đổi mới quản trị dựa trên dữ liệu và kết quả.
Đủ trường, đủ lớp để giảm áp lực tuyển sinh
Một trong những vấn đề được Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh là cần giải quyết áp lực thi cử, học thêm, dạy thêm từ những nguyên nhân căn bản của hệ thống, trong đó có sự mất cân đối giữa nhu cầu học tập và khả năng đáp ứng về trường, lớp.
Theo Bộ trưởng, áp lực tuyển sinh lớp 10 hiện không diễn ra đồng đều trên cả nước mà tập trung chủ yếu tại các thành phố lớn, đô thị, những nơi dân số tăng nhanh nhưng tốc độ xây dựng trường, lớp chưa theo kịp. Khi chưa đủ trường, đủ lớp, chưa có đủ chỗ học tốt, học sinh phải cạnh tranh để giành cơ hội vào trường, kéo theo áp lực thi cử, học thêm, dạy thêm và nguy cơ phát sinh tiêu cực.
Vì vậy, giải pháp căn cơ là từng bước bảo đảm đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên và chất lượng giáo dục đồng đều hơn. Khi cung đáp ứng được cầu, việc vào học sẽ từng bước chuyển từ tư duy "tuyển sinh" sang "tiếp nhận vào học", để học sinh được bố trí học ở nơi thuận tiện, gần nhà, không phải cạnh tranh gay gắt để có một chỗ học tốt. "Khi không phải cạnh tranh nữa thì áp lực học thêm, dạy thêm rồi gian lận chỗ nọ, chỗ kia sẽ giảm rất nhiều", Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nêu quan điểm.
Cùng với bảo đảm điều kiện trường, lớp, Bộ trưởng cho rằng cần thay đổi cách tiếp cận đối với phân luồng học sinh sau Trung học Cơ sở. Phân luồng là chủ trương đúng nhằm tạo điều kiện để mỗi học sinh lựa chọn con đường phù hợp với năng lực, sở trường, sở thích. Tuy nhiên, đã có giai đoạn việc phân luồng được thực hiện khá cứng nhắc thông qua hạn chế chỉ tiêu vào lớp 10, nhất là lớp 10 công lập với mong muốn hướng một bộ phận học sinh sang học nghề. Trong khi tâm lý xã hội vẫn tập trung vào con đường học Trung học Phổ thông, việc hạn chế chỉ tiêu khiến học sinh phải cạnh tranh mạnh hơn, làm gia tăng áp lực thi cử, học thêm, dạy thêm.
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh, mục tiêu tiến tới là phổ cập Trung học phổ thông và tương đương bao gồm cả Trung học Phổ thông, trung học nghề và giáo dục thường xuyên cấp Trung học Phổ thông. Do đó, phân luồng không nên được thực hiện bằng cách đặt ra "rào chắn", mà phải tạo ra những lựa chọn thực sự có chất lượng để người học tự quyết định con đường phù hợp. Muốn học sinh lựa chọn học nghề thì phải nâng cao chất lượng và sức hấp dẫn của giáo dục nghề nghiệp, thay vì hạn chế cơ hội học Trung học Phổ thông. Với sự thay đổi trong cách tiếp cận này, số học sinh vào lớp 10 trong năm vừa qua tăng 24% so với năm trước.
Xây dựng nền tảng giáo dục thông minh quốc gia
Đề cập đến vấn đề ứng dụng AI trong nhà trường, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho rằng, vấn đề này cần được nhìn nhận trên hai phương diện: Sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ dạy và học; đồng thời trang bị cho học sinh kiến thức, năng lực sử dụng AI.
Thời gian qua, các trường phổ thông đã khá chủ động trong ứng dụng AI. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng xây dựng khung năng lực số, khung giáo dục AI; cùng với đó là nhiều hoạt động đào tạo, tập huấn của các tổ chức, hiệp hội và các sáng kiến xã hội. Qua quá trình tự học và chia sẻ kinh nghiệm, việc sử dụng AI hỗ trợ soạn bài, thiết kế bài học và giảng dạy đang dần trở thành hoạt động quen thuộc của nhiều giáo viên. Vấn đề đặt ra hiện nay là làm thế nào để học sinh sử dụng AI hiệu quả, có kiểm soát. Theo Bộ trưởng, trước tốc độ phát triển của công nghệ, việc sử dụng và học về AI là xu hướng không thể đứng ngoài. Cách tiếp cận phù hợp là "học thông qua dùng và dùng để học; học để dùng tốt hơn".
Tuy nhiên, AI cũng là "con dao hai lưỡi". Nếu thiếu hướng dẫn, học sinh có thể lệ thuộc vào công nghệ, để AI làm thay những công việc vốn cần chính các em tư duy, phân tích và giải quyết vấn đề. Điều này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành và phát triển tư duy - một trong những mục tiêu quan trọng nhất của giáo dục. Do đó, AI phải hỗ trợ chứ không thay thế quá trình học tập. Học sinh cần được hướng dẫn cách khai thác công nghệ để tìm hiểu kiến thức, phát triển tư duy và năng lực giải quyết vấn đề, thay vì sử dụng AI đơn thuần để tìm kiếm đáp án.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang xây dựng nền tảng giáo dục thông minh quốc gia theo định hướng của Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Hiện có hai trường đại học tham gia xây dựng, hợp tác với các tập đoàn lớn nước ngoài và tiến hành thực nghiệm tại một số nơi ở Hà Nội.
Khác với các công cụ AI thông thường chủ yếu trả lời câu hỏi của người dùng, nền tảng phục vụ giáo dục phải có khả năng dẫn dắt quá trình học. Hệ thống được định hướng vừa là thư viện tri thức, vừa là nền tảng học trực tuyến, đồng thời đóng vai trò như một "gia sư", người đồng hành với học sinh. Khi học sinh đặt câu hỏi, AI không cung cấp ngay đáp án mà gợi ý cách tiếp cận, hướng tìm hiểu và từng bước giúp người học tìm ra giải pháp.
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn chia sẻ, nếu AI chỉ đưa ra ngay câu trả lời, công nghệ có nguy cơ làm hỏng quá trình học tập. Điều quan trọng là phải "dạy cho học trò học", để người học hình thành tư duy, khả năng giải quyết vấn đề và phát triển năng lực. Trước mắt, nền tảng giáo dục thông minh quốc gia được triển khai với môn Toán và Tiếng Anh, sau đó mở rộng sang các môn học khác. Chương trình, sách giáo khoa hiện hành sẽ được đưa lên nền tảng với nội dung được kiểm soát. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng định hướng xây dựng bộ tiêu chuẩn để các tập đoàn, doanh nghiệp có thể phát triển những nền tảng đáp ứng yêu cầu quốc gia, qua đó vừa phát huy vai trò chủ động của Nhà nước, vừa huy động nguồn lực xã hội tham gia cung cấp các dịch vụ giáo dục số.
Quản trị giáo dục bằng dữ liệu và kết quả
Cùng với thay đổi cách dạy và học, ngành Giáo dục đang hướng tới thay đổi phương thức quản trị, chuyển từ chú trọng quy trình, thủ tục sang quản trị dựa trên mục tiêu, dữ liệu và kết quả. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết: Bộ Giáo dục và Đào tạo đang xây dựng bộ chỉ số phát triển giáo dục - đào tạo quốc gia, dự kiến ban hành trong tháng 9. Bộ chỉ số gồm ba nhóm: Chỉ số phát triển giáo dục, đào tạo quốc gia; chỉ số phát triển giáo dục địa phương và chỉ số phát triển giáo dục đại học. Các chỉ số sẽ trở thành công cụ để đánh giá thực chất sự phát triển của giáo dục, tương tự các chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội. Phần lớn dữ liệu được lấy từ cơ sở dữ liệu ngành, với những thông số cụ thể như số học sinh/lớp, số giáo viên đạt chuẩn/số học sinh, các điều kiện bảo đảm chất lượng…
Theo Bộ trưởng, trên cơ sở các mục tiêu được xác định, từng địa phương sẽ được giao các chỉ số phát triển giáo dục. Thay vì tập trung kiểm soát từng quy trình, cơ quan quản lý sẽ đánh giá kết quả cuối cùng; còn địa phương có thể chủ động, sáng tạo trong lựa chọn giải pháp và sử dụng nguồn lực để đạt mục tiêu.
Để thực hiện phương thức quản trị này, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã hoàn thiện xây dựng nền tảng số quản trị giáo dục quốc gia. Hiện nay, việc các địa phương sử dụng những phần mềm, nền tảng khác nhau gây khó khăn cho kết nối dữ liệu. Nền tảng chung sẽ hướng tới phục vụ các cơ sở giáo dục và cơ quan quản lý trên một hệ thống thống nhất, cho phép theo dõi các chỉ số từ địa phương đến từng trường học. Cách quản trị dựa trên mục tiêu và kết quả cũng sẽ được áp dụng đối với giáo dục đại học. Từng cơ sở giáo dục đại học được giao các chỉ số phù hợp với sứ mệnh; kết quả thực hiện gắn với trách nhiệm của người đứng đầu cũng như việc phân bổ, ưu tiên nguồn lực.
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh, Nhà nước ưu tiên nguồn lực cho một cơ sở không có nghĩa đó là quyền lợi mặc nhiên, mà nguồn lực phải gắn với kết quả thực hiện nhiệm vụ và hiệu quả đạt được. Việc xây dựng bộ chỉ số cùng nền tảng quản trị dựa trên dữ liệu được kỳ vọng tạo ra thay đổi quan trọng trong quản trị nhà nước về giáo dục: từ quản lý nặng về quy trình, thủ tục sang xác định rõ mục tiêu, đo lường kết quả, trao quyền chủ động trong cách thực hiện và gắn trách nhiệm với hiệu quả cuối cùng.
