Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng chú trọng phát huy văn hóa và sáng tạo như những động lực cho phát triển bền vững, UNESCO đã hỗ trợ một chuyến công tác tới Bắc Kinh và Thượng Hải (Trung Quốc). Chuyến đi nhằm thúc đẩy trao đổi chuyên môn giữa các bên liên quan đến mạng lưới thành phố sáng tạo của Việt Nam với các đối tác văn hóa, học thuật và khu vực tư nhân tại Trung Quốc.
Chuyến công tác nằm trong khuôn khổ dự án “Nâng cao năng lực cho các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo năng động tại Việt Nam” và EMPLEMENT!, với sự hỗ trợ của Tập đoàn SOVICO.
Thông qua các buổi làm việc và trao đổi tại Bắc Kinh, Thượng Hải, đoàn Việt Nam tìm hiểu cách các đô thị có thể kết nối di sản với thiết kế đương đại, hỗ trợ doanh nghiệp sáng tạo, đồng thời biến các không gian văn hóa và công nghiệp cũ thành những địa điểm phục vụ cộng đồng, học tập và sáng tạo.
Đưa di sản vào thiết kế và thị trường hiện đại
Một trong những câu hỏi quan trọng đối với các thành phố sáng tạo là làm thế nào để bảo tồn tri thức và kỹ năng truyền thống, đồng thời giúp các sản phẩm văn hóa tiếp cận những nhóm công chúng mới.
Tại Bắc Kinh, đoàn công tác gặp ông Li Ke Ming, nhà sáng lập kiêm nhà thiết kế sáng tạo của Ru Shan Ming Studio. Hoạt động của studio với dòng gốm sứ Ru thuộc thời Tống là một ví dụ cụ thể về cách đưa di sản thủ công vào các sản phẩm phục vụ đời sống hiện đại mà vẫn giữ được giá trị văn hóa và chất lượng kỹ thuật. Kinh nghiệm này mang lại nhiều gợi mở cho các thành phố sáng tạo của Việt Nam như Hà Nội, Huế và Hội An. Phát triển ngành thủ công không chỉ cần kỹ năng nghề mà còn phụ thuộc vào thiết kế, định vị sản phẩm trên thị trường và sự hỗ trợ của các cơ quan, tổ chức liên quan.
Kinh nghiệm của Ru Shan Ming cho thấy những sản phẩm thủ công chất lượng cao có thể được quảng bá rộng rãi thông qua các sự kiện chính thức, hoạt động ngoại giao và hợp tác với nhiều ngành khác nhau như thời trang, đồ uống, bao bì, trang trí nhà cửa và thiết kế nội thất. Đối với Việt Nam, đây là kinh nghiệm đáng chú ý trong bối cảnh nhiều địa phương đang tìm cách đưa sản phẩm thủ công vượt ra khỏi phạm vi quà lưu niệm để tiếp cận các phân khúc thiết kế có giá trị gia tăng cao hơn.
Chuyến trao đổi cũng cho thấy hỗ trợ các ngành công nghiệp sáng tạo không nhất thiết lúc nào cũng phải bắt đầu bằng các khoản trợ cấp. Việc công nhận về mặt chính sách, tạo cơ hội tiếp cận các nền tảng chính thức, kết nối nghệ nhân với nhà thiết kế và mở rộng liên kết với thị trường đương đại cũng có thể tạo điều kiện để cộng đồng nghề thủ công và doanh nghiệp sáng tạo phát triển.
Hỗ trợ người sáng tạo trong nền kinh tế số
Một nội dung khác được đoàn công tác quan tâm là vai trò của các nền tảng số trong việc thúc đẩy sự tham gia của công chúng vào đời sống văn hóa và hỗ trợ hoạt động kinh doanh sáng tạo.
Trong cuộc trao đổi với Viện Nghiên cứu Văn hóa thuộc Tập đoàn Tencent, các bên tập trung thảo luận về hạ tầng và dịch vụ giúp người sáng tạo sản xuất, phân phối và khai thác giá trị từ nội dung văn hóa hiệu quả hơn. Mô hình được trao đổi không đặt trọng tâm vào việc cấp kinh phí trực tiếp mà hướng tới việc cung cấp công cụ số, hệ thống thanh toán tích hợp và các dịch vụ nền tảng. Những giải pháp này có thể giúp giảm bớt rào cản đối với các nhà sáng tạo độc lập, từ đó hỗ trợ họ chuyển từ hoạt động sản xuất nội dung tự phát sang những mô hình kinh doanh văn hóa có tổ chức hơn.
Đối với các lĩnh vực truyền thông số, thiết kế và sáng tạo đang phát triển nhanh tại Việt Nam, kinh nghiệm này cho thấy tiềm năng của hợp tác công – tư trong việc hỗ trợ người sáng tạo trên quy mô lớn. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để Việt Nam cân nhắc những vấn đề trong quá trình xây dựng chính sách và các mô hình hợp tác tương lai, như khả năng tiếp cận công cụ số, cơ hội công bằng cho người sáng tạo và đóng góp của sản xuất nội dung văn hóa số vào nền kinh tế sáng tạo nói chung.
Biến không gian đô thị thành nơi dành cho văn hóa và cộng đồng
Một chủ đề xuyên suốt chuyến công tác là vai trò của không gian trong việc hình thành một thành phố sáng tạo. Tại cả Bắc Kinh và Thượng Hải, đoàn Việt Nam được tìm hiểu cách các công trình di sản, nhà máy cũ và các thiết chế văn hóa công cộng được cải tạo để phục vụ đời sống văn hóa đương đại.
Tại Trung tâm Trải nghiệm Văn hóa Quảng Phủ – Thập Sát Hải ở Bắc Kinh, đoàn tìm hiểu một không gian di sản đã được phục hồi và đưa trở lại phục vụ cộng đồng. Nơi đây vừa bảo tồn một địa điểm lịch sử, vừa duy trì hoạt động văn hóa, tạo điều kiện để người dân tiếp cận và gắn bó với không gian này. Kinh nghiệm này đặc biệt có ý nghĩa đối với các khu đô thị lịch sử của Việt Nam, nơi công tác bảo tồn di sản luôn gắn với mật độ dân cư, khả năng tiếp cận không gian công cộng và sinh kế của người dân địa phương.
Một bài học đáng chú ý là những không gian di sản sau khi được phục hồi sẽ phát huy giá trị tốt nhất khi tiếp tục là một phần sống động của thành phố, thay vì trở thành những công trình chỉ để tham quan và ngắm nhìn. Câu chuyện tương tự nhưng dưới một hình thức khác, được thể hiện tại Khu nghệ thuật 798 ở Bắc Kinh, Khu sáng tạo M50 ở Thượng Hải và Bảo tàng Nghệ thuật Power Station of Art. Những địa điểm này cho thấy các khu công nghiệp cũ và hạ tầng văn hóa công cộng có thể được chuyển đổi thành không gian dành cho nghệ sĩ, nhà thiết kế, doanh nghiệp sáng tạo cũng như các hoạt động giao lưu văn hóa quốc tế.
Tuy nhiên, để mô hình này phát triển bền vững, cần có cách thức quản lý phù hợp nhằm bảo vệ chức năng sáng tạo của không gian, ứng phó với áp lực bất động sản và duy trì cơ hội cho cả những người sáng tạo mới nổi lẫn các tổ chức văn hóa đã có vị thế.
Đối với Hà Nội – Thành phố Sáng tạo về Thiết kế của UNESCO, nơi có nhiều di sản công nghiệp, những mô hình trên mang lại các tham khảo thực tiễn đáng giá. Kinh nghiệm từ Trung Quốc cho thấy hạ tầng văn hóa có thể trở thành động lực phát triển các ngành công nghiệp sáng tạo nếu không gian, cơ chế quản lý và chương trình hoạt động được quy hoạch đồng bộ.
Tăng cường hợp tác thông qua trao đổi khu vực
Chuyến công tác cũng tạo cơ hội để đoàn Việt Nam trao đổi với các đối tác học thuật và chuyên môn của Trung Quốc về bảo tồn di sản, quy hoạch đô thị và vai trò của các thiết chế văn hóa trong quá trình phát triển thành phố.
Các cuộc thảo luận cho thấy hợp tác trong khu vực có thể giúp các đô thị học hỏi từ những mô hình đã được triển khai trên thực tế, đồng thời điều chỉnh để phù hợp với điều kiện riêng của từng địa phương.
Đối với UNESCO, chuyến công tác là một phần trong nỗ lực rộng hơn nhằm hỗ trợ các thành phố của Việt Nam phát triển những ngành công nghiệp sáng tạo dựa trên bản sắc văn hóa, phát triển đô thị bao trùm và tăng trưởng bền vững.
Trong thời gian tới, thông qua hợp tác với các đối tác tại Việt Nam và trong khu vực, UNESCO sẽ tiếp tục hỗ trợ các thành phố xây dựng những mô hình phát triển phù hợp với tài sản văn hóa, thực tế đô thị và các ưu tiên phát triển của từng địa phương.
