Nằm trên dải đất đá và cát rộng 54 ha nhô ra Thái Bình Dương, Punta San Juan từng là nơi sinh sống của hàng trăm nghìn chim biển. Năm 2012, khu bảo tồn có khoảng 300.000 chim cốc Guanay và 3.000 chim cánh cụt Humboldt – quần thể lớn nhất của loài này tại Peru. Tuy nhiên, đến năm 2025, số chim cánh cụt đã giảm xuống dưới 500 con.
Sự suy giảm bắt đầu từ đợt bùng phát cúm gia cầm trong các năm 2022-2023, khiến nhiều quần thể chim biển sụt giảm nghiêm trọng, đồng thời lây lan sang các loài thú biển như sư tử biển và hải cẩu lông. Tiếp đó, El Niño làm nhiệt độ mặt nước biển ở phía Đông Thái Bình Dương tăng cao trong nhiều tháng, đẩy cá cơm – nguồn thức ăn chủ yếu của chim cánh cụt – xuống vùng nước sâu hơn và xa bờ hơn. Áp lực từ hoạt động đánh bắt công nghiệp càng khiến nguồn thức ăn của những cá thể còn sống sót trở nên khan hiếm.
Nhà sinh thái học Susana Cárdenas-Alayza, người điều hành Chương trình Bảo tồn Punta San Juan hơn 20 năm qua, thừa nhận các dịch bệnh và biến động khí hậu là những yếu tố vượt ngoài khả năng kiểm soát của giới khoa học.
Hiện khu bảo tồn tiếp tục đối mặt với nguy cơ từ một đợt “siêu El Niño”. Nhiệt độ mặt nước biển tăng cao đang làm xáo trộn dòng hải lưu Humboldt lạnh, giàu nguồn cá, chảy qua bán đảo. Trong lần trở lại khu bảo tồn vào tháng 7/2026, tác giả bài viết ghi nhận chỉ còn 5 cá thể chim cánh cụt cùng nhiều tổ bị bỏ hoang, trứng không còn được ấp. Theo bà Cárdenas-Alayza, khi thức ăn khan hiếm, chim cánh cụt thường ngừng sinh sản hoặc rời bỏ tổ để tìm nơi có điều kiện sống thuận lợi hơn, song nhiều cá thể có thể chết đói trên hành trình di chuyển.
Trước tình trạng này, các nhà khoa học và tình nguyện viên vẫn duy trì hoạt động bảo tồn tại Punta San Juan, nơi được bà Cárdenas-Alayza ví như một “phòng thí nghiệm sống”. Trong nhiều thập kỷ, họ đã theo dõi số lượng chim, nghiên cứu chế độ ăn và xây dựng các tổ nhân tạo để bảo vệ chim non. Một đội tuần tra chim cánh cụt được thành lập Hè 2025 nhằm hạn chế tác động từ hoạt động khai thác phân chim biển (guano) – nguồn phân bón giàu nitơ, đồng thời là nơi chim cánh cụt đào hang làm tổ. Các công nhân còn dựng bức tường tạm dài nửa kilomet bằng những bao tải guano để bảo vệ đàn chim trên đường di chuyển ra biển.
Dù chưa biết El Niño sẽ kéo dài bao lâu và khi nào nguồn cá quay trở lại, nhưng giới khoa học vẫn tin vào khả năng phục hồi của hệ sinh thái. Bà Cárdenas-Alayza cho biết nhiều loài tại Punta San Juan có tập tính trung thành với lãnh thổ, nên ngay cả khi phải rời đi tìm kiếm thức ăn, chúng vẫn có thể quay trở lại môi trường sống cũ.
Nhà sinh học Patricia Majluf, người sáng lập Chương trình Bảo tồn Punta San Juan năm 1979, dẫn lại bài học từ đợt El Niño 1997-1998, khi số lượng sư tử biển và hải cẩu giảm mạnh, còn quần thể chim cánh cụt chỉ còn vài trăm con. Sau đó, số lượng chim đã phục hồi đáng kể nhờ các biện pháp cắt giảm hạn ngạch đánh bắt cá cơm được áp dụng từ năm 2006.
Từ kinh nghiệm này, các nhà khoa học đang tích cực chuẩn bị cho khả năng đàn chim quay trở lại. Hồi tháng 7/2026, bà Cárdenas-Alayza và các đồng nghiệp đã làm việc với các nghị sĩ Peru, vận động áp dụng hạn ngạch đánh bắt cá cơm nghiêm ngặt hơn. Nhóm cũng thúc đẩy chiến lược phục hồi hệ sinh thái với sự tham gia của cộng đồng ngư dân, doanh nghiệp, sinh viên và cả các đầu bếp địa phương.
Tại Punta San Juan, các nhà nghiên cứu đang đề nghị chính phủ gia cố tường bê tông bảo vệ khu bảo tồn, đồng thời đặt bẫy các loài xâm lấn như cáo và chuột vốn là mối đe dọa đối với chim non. Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu còn phát triển các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm tăng tốc phân tích dữ liệu từ hệ thống camera giám sát từ xa, qua đó theo dõi sát quá trình sinh sản của những cá thể chim cánh cụt Humboldt còn sống sót.
Dù tương lai vẫn nhiều bất định, nhưng những nỗ lực này cho thấy các nhà khoa học không chỉ tìm cách bảo vệ số chim còn lại mà còn chuẩn bị nền tảng để hệ sinh thái Punta San Juan có thể hồi sinh khi điều kiện tự nhiên thuận lợi trở lại.