Trong bối cảnh toàn cầu hoá, bảo tồn di sản không thể chỉ dừng lại ở việc “giữ nguyên” mà cần được tái hiện, tái sáng tạo để hòa nhập vào đời sống đương đại, trở thành một phần của chuỗi giá trị văn hóa - sáng tạo và tạo tác động tích cực tới cộng đồng.
__________________
 |
Toucher Arts là dự án văn hóa do Hiệp hội Art Space (Pháp) sáng lập từ năm 2023. Với sứ mệnh kết nối thanh thiếu niên Việt Nam và gốc Việt trên toàn thế giới, dự án quy tụ hơn 100 thành viên chính thức và nhiều tình nguyện viên, cộng tác viên đến từ 16 quốc gia.
Từ năm 2023 đến nay, Toucher Arts đã thành công đưa văn hóa Việt tiếp cận tới hơn 10.000 người Pháp bằng cách kể câu chuyện về đất nước con người Việt Nam với ngôn ngữ nghệ thuật mới mẻ, biến di sản thành trải nghiệm sống động và gần gũi.
 |
Bà Hoàng Thu Trang (Nhà sáng lập Hiệp hội ART SPACE). |
Điểm nổi bật của dự án Toucher Arts chính là khả năng kiến tạo một không gian giao lưu văn hoá đa tầng, đa chiều và đa đối tượng.Các hoạt động của Toucher Arts đã thành công xây dựng được mạng lưới kết nối rộng khắp với sự tham gia của thanh thiếu niên người Việt và gốc Việt từ Việt Nam và nhiều quốc gia. Tiêu biểu là cuộc thi vẽ tranh “Rực rỡ Việt Nam” tổ chức năm 2025 đã thu hút được sự tham gia của học sinh tại 30/63 tỉnh thành phố ở Việt Nam và nhận được tác phẩm từ 17 quốc gia.
 |
 |
 |
Không chỉ dừng lại ở đối tượng người trẻ, các hoạt động của Toucher Arts còn lan tỏa tới các cộng đồng đa dạng như doanh nghiệp, hiệp hội người cao tuổi, viện dưỡng lão, các tổ chức văn hóa, trường học, thư viện… tại các địa phương ở Pháp. Và cũng không dừng lại ở phạm vi nghệ sĩ và khán giả, dự án đã kết nối cộng đồng bản địa Pháp, kiều bào Việt, doanh nghiệp… ở nhiều quốc gia như Pháp, Anh, Cộng hòa Séc, Việt Nam. Chính sự đa dạng này đã giúp Toucher Arts trở thành cầu nối bền vững giữa di sản Việt Nam và cộng đồng quốc tế, đóng góp trực tiếp vào sự phát triển của công nghiệp văn hoá.
 |
Trong bối cảnh nhiều loại hình văn hóa truyền thống Việt Nam đang đứng trước nguy cơ mai một, chỉ còn tồn tại trên sách vở, Toucher Arts đã lựa chọn cách tiếp cận khác biệt: không “đóng khung” di sản trong lưu trữ tĩnh, mà đưa chúng trở lại đời sống qua phim tài liệu, nghệ thuật kể chuyện rối kết hợp giới thiệu tiếng Việt và văn học dân gian Việt Nam, trình diễn áo dài cùng âm nhạc đương đại... Cách tiếp cận này cho phép di sản tự “kể chuyện” một cách gần gũi, chạm tới cả những người trẻ chưa từng tiếp xúc với văn hóa truyền thống.
Toucher Arts coi bảo tồn là nền tảng cho sáng tạo. Di sản chỉ thực sự sống động khi đối thoại được với hiện tại và tạo ra giá trị mới. Điều này được thể hiện qua việc ứng dụng công nghệ thực tế tăng cường (AR) vào bộ ảnh ẩm thực Việt Nam, hay phối hợp nhạc cụ dân tộc với âm nhạc đương đại, tổ chức Triển lãm ảnh “Di sản Việt Nam” 2024 để khuyến khích giới trẻ quốc tế khám phá văn hóa bằng ngôn ngữ hình ảnh của riêng mình. Các sản phẩm giao thoa văn hóa Việt – Pháp, như hòa nhạc với dàn hợp xướng Pháp trình diễn tác phẩm Việt, các bạn Pháp tham gia trong bộ phim tài liệu về văn hóa Việt… là minh chứng cho sức sống và tiềm năng sáng tạo của di sản.
Toucher Arts đã triển khai một nguyên tắc chiến lược cốt lõi – “Bảo tồn tương tác” (Interactive Preservation), coi việc bảo tồn văn hóa không phải là quá trình một chiều, nơi nghệ sĩ hoặc tổ chức chỉ đơn thuần “mang văn hóa Việt đến giới thiệu” cho công chúng Pháp, mà biến nó thành hành trình trao đổi, tương tác và đồng sáng tạo. Người dân Pháp không chỉ là khán giả, mà trở thành người tham gia, đồng kiến tạo và đồng sở hữu sản phẩm văn hóa.
 |
 |
Các phương thức triển khai cho thấy sự dịch chuyển rõ rệt từ mô hình “giới thiệu” sang “cùng làm”: từ những workshop làm quạt giấy Chàng Sơn, tranh Đông Hồ, trang trí áo dài giấy, pha trà truyền thống – nơi người Pháp không chỉ học kỹ năng mà còn tự tạo ra sản phẩm của mình, gắn kết văn hóa Việt với ký ức cá nhân; đến việc lồng ghép tiếng nói và hình ảnh của khán giả Pháp trong các bộ phim tài liệu như Trà, Áo dài và Việt Nam hay Những bàn tay giữ lửa truyền thống, biến họ thành đại sứ văn hóa không chính thức. Các Festival Vietnam tại Lorient, Paris, Saint Herblain được tổ chức cùng chính quyền và hội đoàn Pháp, hòa trộn nghệ thuật Việt – Pháp trong âm nhạc, nhiếp ảnh, thời trang, giúp cộng đồng sở tại thấy mình là một phần câu chuyện. Ngay cả trong đời sống thường nhật, Toucher Arts cũng đưa di sản Việt vào thói quen tiêu dùng - từ ẩm thực tại sự kiện (phở, bánh mì, cà phê trứng kèm câu chuyện văn hóa) đến hợp tác với thương hiệu thực phẩm S2 để đưa hình ảnh di sản lên bao bì.
Kết quả của chiến lược này là sự thay đổi rõ rệt về nhận thức: Hình ảnh Việt Nam trong mắt người Pháp đã dần thay đổi từ định kiến chiến tranh – nghèo khó sang một quốc gia năng động, sáng tạo, giàu bản sắc. Quá trình trải nghiệm cá nhân khiến khán giả Pháp gắn bó cảm xúc và tự nguyện lan tỏa câu chuyện văn hóa Việt qua gia đình, bạn bè, mạng xã hội - tạo hiệu ứng cộng đồng lan tỏa (community ripple effect) bền vững. Về kinh tế, khi người Pháp tham gia và tiêu thụ sản phẩm văn hóa Việt, chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa được kích hoạt, giúp bảo tồn di sản tự nuôi sống chính nó, giảm phụ thuộc vào tài trợ.
 |
Bằng cách biến cộng đồng bản địa từ “người xem” thành “người tham gia”, Toucher Arts đã xây dựng một mô hình bảo tồn di sản Việt tại Pháp bền vững, hai chiều và sáng tạo – vừa gìn giữ bản sắc, vừa tạo giá trị mới, đóng góp trực tiếp vào công nghiệp văn hóa của cả Việt Nam và Pháp.
Dự án Toucher Arts đã trở thành những hạt nhân năng động trong việc thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp văn hoá, không chỉ ở Việt Nam mà còn trên phạm vi quốc tế. Bên cạnh đó, Toucher Arts đã góp phần xây dựng và định vị thương hiệu văn hoá Việt trên bản đồ thế giới, gắn Việt Nam với hình ảnh sáng tạo, chất lượng và giàu bản sắc. Các sự kiện quy mô lớn đã trở thành thương hiệu và được công chúng nhớ đến, như ba lần tổ chức Festival Vietnam tại vùng Morbihan (phối hợp cùng tòa thị chính các thành phố trong vùng), hai lần tổ chức Festival Bonjour Vietnam tại Paris (hợp tác với Trung tâm Văn hóa Việt Nam tại Pháp), ba lần tổ chức Tuần lễ Việt Nam tại Saint Herblain (hợp tác với Tòa thị chính Saint Herblain), đã để lại dấu ấn sâu đậm cho công chúng Pháp, liên tục được truyền thông Pháp đưa tin, tất cả các sự kiện cộng đồng à như hòa nhạc, triển lãm đã thu hút hàng trăm người Pháp tới tham gia. Bằng cách đó, Toucher Arts đã từng bước xóa bỏ những định kiến tồn tại lâu đời trong suy nghĩ của một bộ phận người dân Pháp, rằng Việt Nam chỉ gắn với nghèo đói, chiến tranh, lạc hậu - để thay vào đó là một hình ảnh Việt Nam rực rỡ, trẻ trung, năng động, giàu bản sắc, yêu hòa bình và sẵn sàng kết nối với bạn bè năm châu.
Đặc biệt, Toucher Arts đã sản xuất và công chiếu hai bộ phim tài liệu “Trà, Áo dài và Việt Nam” và “Những bàn tay giữ lửa truyền thống” tại hệ thống rạp chiếu phim ở Pháp: Cineville (Lorient) và Lutétia (Saint Herblain). Hai tác phẩm này không chỉ thu hút khán giả Pháp đến rạp, mà còn kích hoạt sự quan tâm quốc tế tới các làng nghề truyền thống, mở ra tiềm năng kết nối thương mại và xuất khẩu sản phẩm thủ công Việt trong tương lai.
Thông qua các hoạt động nghệ thuật, festival và hợp tác quốc tế, Toucher Arts đã tạo nên một lực lượng sáng tạo bền vững, vừa quảng bá Việt Nam ra thế giới, vừa khơi dậy quan tâm đến thủ công mỹ nghệ, ẩm thực và các giá trị phi vật thể – nuôi dưỡng một hệ sinh thái công nghiệp văn hoá, nơi giới trẻ đồng thời là động lực phát triển và người bảo tồn bản sắc.
-----
(Tham luận tại Hội nghị quốc tế “Bảo tồn di sản và phát triển công nghiệp văn hóa” )
