Từ nguyên tắc sáng lập đến các chuẩn mực mới, UNESCO đang điều chỉnh để thích ứng với một thế giới bất định. Trong bức tranh đó, Việt Nam được nhìn nhận như quốc gia gắn kết tri thức, di sản và phát triển bền vững, đóng góp tích cực vào tương lai chung của thế giới.
______________
Nhân dịp dấu mốc tám thập kỷ, Ngày Nay, cơ quan ngôn luận của Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam, thực hiện cuộc phỏng vấn với ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng Đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, nhằm làm rõ hơn hành trình ấy và những giá trị bền vững mà UNESCO đã đem lại cho nhân loại.
 |
Thưa ông, ông đánh giá thế nào về vai trò lịch sử của UNESCO trong việc thúc đẩy hòa bình và phát triển bền vững?
Ông Jonathan Wallace Baker: Từ nguyên tắc sáng lập rằng vì chiến tranh bắt nguồn từ tư tưởng của con người nên chính trong tư tưởng của con người cần xây dựng những thành lũy của hòa bình, UNESCO đã giữ vai trò đặc thù trong việc định hình nền tảng đạo đức và trí tuệ cho hòa bình.
Trong 80 năm qua, UNESCO đã đồng hành cùng các quốc gia xây dựng những điều kiện thúc đẩy hòa bình và phát triển bền vững, như giáo dục có chất lượng cho mọi người, bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên, thúc đẩy khoa học vì khả năng phục hồi, và bảo đảm tự do ngôn luận cùng quyền tiếp cận thông tin. Ngày nay, khi thế giới đối diện với xung đột, mất lòng tin, bất ổn khí hậu và cuộc cách mạng công nghệ thông qua sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI), UNESCO tiếp tục dẫn dắt các khuôn khổ chuẩn mực toàn cầu, trong đó có Khuyến nghị đầu tiên trên thế giới về đạo đức AI.
 |
| Ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng Đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam |
Có thể nói, UNESCO luôn giữ vai trò là diễn đàn tin cậy, nơi các quốc gia chuyển hóa giá trị chung thành hành động thực tiễn. Vai trò của UNESCO bền vững qua thời gian vì tổ chức nuôi dưỡng hòa bình không phải bằng những hành động mang tính chính trị, mà bằng những thực hành thường nhật thông qua giáo dục, văn hóa, khoa học trong một xã hội được thông tin đầy đủ.
Từ góc nhìn quốc tế, theo ông, những thành tựu nổi bật nhất của UNESCO trong 80 năm qua là gì?
- Những thành tựu bền vững nhất của UNESCO chính là các hệ thống toàn cầu được xây dựng để bảo vệ tri thức, di sản và tương lai chung của nhân loại.
Trong giáo dục, UNESCO đã dẫn dắt nỗ lực toàn cầu nhằm mở rộng tiếp cận học tập và thúc đẩy tầm nhìn học tập suốt đời. Mạng lưới Thành phố Học tập Toàn cầu hiện có hơn ba trăm thành viên, tạo không gian đối thoại, học tập chia sẻ và huy động nguồn lực.
 |
Đoàn Việt Nam tại kỳ họp ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản Văn hóa Thế giới. |
UNESCO cũng thiết lập hệ thống bảo vệ di sản toàn diện nhất thế giới, với hơn 1.200 Di sản thế giới và hơn 700 thực hành thuộc Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể.
Trong khoa học, UNESCO tiên phong thúc đẩy hợp tác khoa học toàn cầu thông qua Chương trình Con người và Sinh quyển, Mạng lưới Công viên Địa chất Toàn cầu và Chương trình Thủy văn Quốc tế, kết nối hàng nghìn địa điểm nơi khoa học và cộng đồng cùng hợp tác vì phát triển bền vững. UNESCO cũng là tổ chức dẫn dắt việc xây dựng chuẩn mực toàn cầu đầu tiên về đạo đức AI.
Trong lĩnh vực thông tin, UNESCO củng cố tự do biểu đạt và hỗ trợ phát triển báo chí.
 |
UNESCO và đặc biệt là Văn phòng UNESCO tại Việt Nam đang thích ứng thế nào trong một thế giới đa cực đầy biến động nhưng cũng đầy cơ hội?
- UNESCO đang điều chỉnh bằng cách trở nên linh hoạt hơn, liên ngành hơn và hướng tới tương lai nhiều hơn. Tổ chức đặt trọng tâm vào các lĩnh vực mới nổi có ảnh hưởng sâu rộng như đạo đức AI, chuyển đổi số, tăng cường khả năng chống chịu khí hậu, kinh tế sáng tạo và trao quyền cho thanh niên, phụ nữ, đồng thời giữ vững sứ mệnh thúc đẩy hòa bình thông qua giáo dục, khoa học và văn hóa.
Tại Việt Nam, Văn phòng UNESCO đang chuyển từ hỗ trợ dự án truyền thống sang hợp tác dựa trên hệ sinh thái chiến lược. Điều này phù hợp với Chiến lược Quốc gia mới của UNESCO giai đoạn 2026 – 2030, nhấn mạnh giải pháp liên ngành, chính sách dựa trên bằng chứng và đổi mới sáng tạo có nền tảng địa phương. UNESCO hợp tác không chỉ với Chính phủ mà còn với trường đại học, các thành phố, khu vực tư nhân, mạng lưới thanh niên, các thiết chế văn hóa và khoa học cùng cộng đồng, nhằm hỗ trợ Việt Nam chuyển hóa chuẩn mực toàn cầu thành hành động quốc gia vì lợi ích của người dân.
 |
| Ông Jonathan Wallace Baker và Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng. |
Những hình thức hợp tác mới như quan hệ hợp tác dài hạn giữa UNESCO và Sovico được thiết lập trong chuyến thăm của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Trụ sở UNESCO năm 2024 cho thấy xu thế hợp tác sâu rộng và đa dạng hơn.
Trong bối cảnh đa cực, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội đồng hành cùng khát vọng của Việt Nam trở thành quốc gia thu nhập cao dựa trên tri thức và khả năng phục hồi, bảo đảm phát triển lấy con người làm trung tâm, bao trùm, sáng tạo và gắn với hòa bình.
Với cương vị Trưởng Đại diện UNESCO, ông đánh giá thế nào về đóng góp của Việt Nam đối với các chương trình của UNESCO?
- Việt Nam là một trong những quốc gia thành viên năng động, có trách nhiệm và có tầm nhìn xa. Từ một nước nhận hỗ trợ trong thập niên 1990, Việt Nam đã trở thành quốc gia đóng góp quan trọng cho quản trị toàn cầu và hiện đảm nhiệm đồng thời nhiều cơ chế điều hành trọng yếu của UNESCO. Việt Nam vừa tái đắc cử làm Phó Chủ tịch kỳ họp lần thứ 43 Đại hội đồng UNESCO.
Trong giáo dục, Việt Nam thể hiện vai trò dẫn dắt thông qua các cải cách phù hợp với Chương trình Nghị sự về Giáo dục 2030. Nghị quyết 71-NQ/TW đặt mục tiêu phổ cập giáo dục mầm non và trung học vào năm 2030, xây dựng đại học đẳng cấp quốc tế vào năm 2045 và duy trì mức chi giáo dục ở mức 20% ngân sách nhà nước. Luật Nhà giáo mới, mô hình trường học hạnh phúc và việc tham gia Mạng lưới thành phố học tập toàn cầu cho thấy cam kết mạnh mẽ về tính bao trùm và học tập suốt đời.
Trong khoa học, Việt Nam hiện có 11 Khu dự trữ sinh quyển, 4 Công viên Địa chất Toàn cầu và hai trung tâm hạng hai của UNESCO trong lĩnh vực toán học và vật lý. Việt Nam cũng tổ chức nhiều sự kiện khoa học khu vực quan trọng. Báo cáo Đánh giá mức độ Sẵn sàng của Việt Nam trong Đạo đức AI được công bố theo Khuyến nghị của UNESCO về đạo đức AI là một dấu mốc quan trọng trong tiến trình chuyển đổi số nhân văn.
Trong văn hóa, Việt Nam nổi bật trong khu vực về bảo tồn di sản và sáng tạo văn hóa, với 9 Di sản thế giới, 16 Di sản văn hoá phi vật thể và 4 Thành phố Sáng tạo. Việt Nam thể hiện năng lực quản trị văn hóa hiệu quả cùng các mô hình cộng đồng tiêu biểu như ở Quần thể danh thắng Tràng An. Việc Đại hội đồng UNESCO thông qua dự thảo nghị quyết của Việt Nam về “Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững” cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của Việt Nam trong định hình chương trình văn hóa ở cấp quốc gia và toàn cầu.
 |
| Ông Jonathan Wallace Baker và Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng. |
UNESCO nhìn nhận Việt Nam là quốc gia đầu tư cho con người, bảo vệ di sản và đóng góp vào các giải pháp toàn cầu. Cách tiếp cận cân bằng này khiến Việt Nam ngày càng được công nhận như một đối tác có trách nhiệm và tầm nhìn.
Sau kỷ niệm tám thập kỷ thành lập UNESCO, Văn phòng UNESCO tại Việt Nam sẽ ưu tiên những định hướng nào để thúc đẩy hơn nữa các giá trị UNESCO trên toàn quốc?
- Trong thời gian tới, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội sẽ tập trung vào các chương trình có tác động dài hạn và mang tính hệ thống.
Thứ nhất, tiếp tục đồng hành cùng các nỗ lực cải cách giáo dục của Việt Nam, chú trọng hệ sinh thái học tập suốt đời, phát triển đội ngũ giáo viên, chính sách bao trùm và nhạy cảm giới, môi trường học đường hạnh phúc, kỹ năng số và kỹ năng xanh, cùng đổi mới phương pháp dạy và học.
Thứ hai, mở rộng khoa học vì phát triển bền vững thông qua quản lý hệ sinh thái nước và biển, tăng cường vai trò của các khu dự trữ sinh quyển và công viên địa chất trong thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời thúc đẩy khoa học, kỹ thuật, công nghệ và đổi mới sáng tạo phục vụ phát triển xanh và có khả năng chống chịu.
Thứ ba, củng cố vai trò của văn hóa như động lực phát triển bền vững bằng cách hỗ trợ công nghiệp văn hóa sáng tạo, nâng cao quản lý di sản theo chuẩn quốc tế và thúc đẩy du lịch bền vững dựa vào cộng đồng tại các khu di sản. UNESCO cũng chú trọng mở rộng các mạng lưới như Mạng lưới Thành phố Sáng tạo và tăng cường sự tham gia của thanh niên, phụ nữ trong phát triển văn hóa.
Thứ tư, phát triển khoa học xã hội và nhân văn nhằm thúc đẩy phát triển bao trùm dựa trên quyền và có tầm nhìn dài hạn, bao gồm đối thoại chính sách về chuyển đổi xã hội, thực thi Khuyến nghị của UNESCO về đạo đức AI, thúc đẩy suy tư đạo đức về biến đổi khí hậu và đổi mới công nghệ, cùng mở rộng sự tham gia của thanh niên và tư duy tương lai trong chính sách quốc gia.
Thứ năm, thúc đẩy giáo dục truyền thông – thông tin, kỹ năng số và xây dựng môi trường thông tin an toàn và bao trùm.
Cuối cùng, mở rộng quan hệ đối tác giữa Chính phủ, doanh nghiệp, mạng lưới thanh niên, giới học thuật và cộng đồng nhằm hỗ trợ Việt Nam thực hiện tầm nhìn trở thành quốc gia thu nhập cao, sáng tạo, bao trùm và có khả năng chống chịu. UNESCO sẽ tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam và người dân Việt Nam trong hành trình này
Xin cám ơn ông!
Các quốc gia thành viên đang bước vào một giai đoạn đầy biến động, nơi xung đột, bất bình đẳng, áp lực khí hậu và tốc độ chuyển đổi công nghệ gia tăng khiến tiến trình hướng tới các mục tiêu phát triển bền vững chậm lại… Để ứng phó, UNESCO đang củng cố vai trò phòng thí nghiệm ý tưởng và thiết chế xây dựng chuẩn mực toàn cầu, tạo ra các khuôn khổ đạo đức, công ước và hướng dẫn chính sách mà các quốc gia cần trong bối cảnh biến đổi nhanh. Tổ chức thúc đẩy cách tiếp cận liên ngành, kết nối giáo dục, văn hóa, khoa học và thông tin, bởi các vấn đề hiện nay gắn bó chặt chẽ và không thể giải quyết một cách tách biệt.
Ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng Đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam
