 |
Đền Rừng (phường Bồ Đề, Hà Nội) luôn chào đón bước chân người dân và du khách thập phương về chiêm bái. |
Nơi lưu giữ nhiều lớp truyền thống thờ phụng
Đền Rừng còn được biết đến với tên gọi Tứ vị Phủ. Theo tư liệu giới thiệu tại di tích, ngôi đền hình thành từ giữa thế kỷ XIX, gắn với việc thờ phụng các vị thần bảo hộ vùng đất Gia Thượng. Trải qua nhiều lần tu bổ, nơi đây vẫn duy trì các hoạt động tín ngưỡng của cộng đồng.
Trên khuôn viên rộng hơn 5.000 m², các công trình thờ tự được bố trí thành nhiều khu vực, gồm nhà Tổ, cung Công đồng, cung Tam Tòa Thánh Mẫu, cung Nhị vị Chúa Bà, cung Quan Lớn Đệ Tam và cung Sơn Trang. Mỗi nơi thờ phụng những vị thần, vị Thánh khác nhau.
Trong đó, Nhị vị Chúa Bà bản đền giữ vị trí quan trọng trong truyền thống thờ phụng của cư dân Gia Thượng. Đây là lớp tín ngưỡng gắn với đời sống của người dân địa phương qua nhiều thế hệ.
Đền còn phụng thờ Đức Thánh Linh Lang Đại Vương, một trong năm vị Thành hoàng được thờ tại đình Gia Thượng. Ngài cũng là vị thần được thờ phụng tại nhiều di tích ở Thăng Long - Hà Nội. Tại đền, ban thờ Ngài được đặt trong cung cấm thuộc cung Quan Lớn Đệ Tam.
Cùng với các vị thần gắn với địa phương, hệ thống thờ Mẫu tại Đền Rừng có Tam Tòa Thánh Mẫu, Ngũ Vị Tôn Quan, Tứ Phủ Chầu Bà, các Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu và ban thờ Đức Thánh Trần riêng biệt. Những không gian thờ tự này cho thấy sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian của làng Gia Thượng với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt.
Nghệ nhân Hoàng Xuân Mai, Phó Trưởng Tiểu ban Quản lý di tích cụm Gia Thượng, Thủ nhang đời thứ 8 của Đền Rừng, chia sẻ: “Chúng tôi luôn cố gắng gìn giữ nếp thờ phụng của cha ông, chăm lo hương khói và bảo vệ cảnh quan để ngôi đền luôn trang nghiêm, sạch đẹp.”
Các cung thờ và sinh hoạt tín ngưỡng được duy trì, đáp ứng nhu cầu thực hành tín ngưỡng của người dân Gia Thượng.
 |
Cung Nhị vị Chúa Bà bản đền, một trong những không gian thờ tự quan trọng tại Đền Rừng. |
Dấu ấn sông nước và núi rừng
Một điểm đáng chú ý tại Đền Rừng là không gian thờ tự gắn với hai miền sông nước và núi rừng trong tín ngưỡng thờ Mẫu.
Tại cung Quan Lớn Đệ Tam, các ban thờ thuộc hệ thống Thoải phủ gắn với hình ảnh sông nước. Trong tín ngưỡng dân gian, Thoải phủ là miền cai quản sông, hồ và các nguồn nước.
Đền Rừng nằm bên sông Hồng, nơi dòng sông từ lâu đã gắn với cuộc sống của cư dân Gia Thượng. Người dân ven sông dựa vào nguồn nước, phù sa để sản xuất, sinh sống nhưng cũng phải đối mặt với những mùa mưa lũ. Trong hoàn cảnh ấy, việc thờ phụng các vị thần sông nước phần nào thể hiện mong muốn được bình an, che chở.
Bên cạnh không gian thờ Thoải phủ, cung Sơn Trang lại gắn với miền núi rừng. Đây là nơi thờ các vị Thánh thuộc Nhạc phủ, trong đó có Chúa Sơn Trang, Mẫu Thượng Ngàn cùng các hàng Chầu Bà, Thánh Cô và Thánh Cậu Sơn Trang.
Trong quan niệm dân gian, núi rừng là nơi cung cấp sản vật, đồng thời cũng là không gian linh thiêng. Việc thờ các vị Thánh Sơn Trang thể hiện sự gắn bó và thái độ tôn kính của con người đối với thiên nhiên.
Sông nước và núi rừng là hai không gian khác nhau nhưng cùng hiện diện trong hệ thống thờ tự của Đền Rừng. Du khách tham quan có thể tìm hiểu thêm về những quan niệm tín ngưỡng đã hình thành trong đời sống người Việt.
Gia Phong, sinh viên năm thứ hai Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, chia sẻ: “Trước đây em chỉ biết tín ngưỡng thờ Mẫu qua hình ảnh trên mạng. Khi đến Đền Rừng, em mới thấy mỗi cung thờ đều có vị trí và câu chuyện riêng. Điều đó giúp em hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu không tách rời lịch sử, môi trường sống và cách người Việt nhìn nhận thế giới tự nhiên, thế giới linh thiêng.”
Với người trẻ, việc trực tiếp đến di tích, quan sát không gian thờ tự và nghe giới thiệu về các vị thần, vị Thánh cũng là một cách tìm hiểu văn hóa dân gian ngoài sách vở.
Những năm gần đây, cảnh quan Đền Rừng được chỉnh trang với sân, lối đi, cây xanh và hoa lá. Cổng tam quan, hòn non bộ và hồ cá vàng tạo nên không gian thoáng đãng. Bên cạnh việc chăm sóc cảnh quan, các hoạt động thờ tự vẫn được duy trì, phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của người dân và khách đến đền.
 |
Không gian xanh mát, thanh bình tại Đền Rừng, bên bờ sông Hồng. |
Gìn giữ giá trị di tích
Ngày 28/2/2025, UBND thành phố Hà Nội ban hành Quyết định số 1168/QĐ-UBND xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố đối với Đền Rừng và đình Gia Thượng. Ngày 9/4/2025, địa phương tổ chức lễ đón nhận bằng xếp hạng cho hai di tích.
Việc được xếp hạng là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, văn hóa của Đền Rừng, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo vệ và phát huy giá trị di tích.
Bên cạnh các công trình kiến trúc, tượng thờ và hiện vật, Đền Rừng còn lưu giữ những câu chuyện về các vị thần, cùng những nghi lễ, tập tục được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đây là nguồn tư liệu văn hóa cần tiếp tục được ghi chép, nghiên cứu và giới thiệu một cách có hệ thống, góp phần làm rõ hơn lịch sử ngôi đền cũng như đời sống tín ngưỡng của cư dân Gia Thượng xưa.
 |
Nghệ nhân Hoàng Xuân Mai, Phó Trưởng Tiểu ban Quản lý di tích cụm Gia Thượng, thủ nhang Đền Rừng, thực hành nghi lễ hầu đồng tại cung Công đồng. |
Bảo tồn Đền Rừng vì thế không chỉ là gìn giữ kiến trúc và cảnh quan, mà còn là bảo vệ những giá trị văn hóa phi vật thể gắn với di tích. Việc duy trì các nghi lễ truyền thống, tìm hiểu hệ thống thờ tự và giới thiệu những nét đặc sắc trong sinh hoạt tín ngưỡng sẽ góp phần đưa di sản đến gần hơn với đời sống cộng đồng.
Với bề dày lịch sử, sự giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian bản địa và tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, cùng cảnh quan được quan tâm gìn giữ, Đền Rừng có nhiều điều kiện để tiếp tục phát huy giá trị. Nếu được bảo tồn và phát huy một cách phù hợp, nơi đây hứa hẹn trở thành một không gian văn hóa tiêu biểu của phường Bồ Đề, góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa, tín ngưỡng của Thủ đô Hà Nội.
