“Phải có thời gian chuyển tiếp về cách thu thuế”
Chuyên gia kinh tế - Tiến sĩ Nguyễn Trí Hiếu nhận xét, khi bỏ khoán thuế, các hộ kinh doanh phải báo cáo doanh thu qua hệ thống điện tử và đóng thuế bằng doanh thu. Đây là điều hợp lý và tốt. Tuy nhiên, một hộ kinh doanh rất nhỏ - lẻ như quán phở hay tiệm tạp hóa cần phải được xem xét và có biện pháp nếu những cá nhân này không sử dụng những hệ thống điện tử. Những hộ kinh doanh ở vùng sâu, vùng xa không có tài khoản ngân hàng thì cũng phải có biện pháp.
Đối với những cá nhân bán vài bó rau, con cá ở chợ thì họ không xuất hóa đơn, thanh toán bằng tiền mặt và đây cũng là thực trạng nền kinh tế của Việt Nam. Trên nguyên tắc nhà nước cần có những chính sách quản lý thuế là đúng; nhưng thực tế, cần phải có thời gian chuyển tiếp.
Ông Hiếu nhận định, để làm được vấn đề này, trước hết, các cá nhân hay hộ kinh doanh phải có tài khoản liên ngân hàng để giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt. Đây là điều kiện bắt buộc và không có sự lựa chọn nào khác.
Kế đến, tất cả việc kinh doanh mua bán đều phải qua hệ thống ngân hàng, kể cả đầu vào lẫn đầu ra, kể cả việc mua bán được thanh toán qua ngân hàng. Đối với hóa đơn cũng phải được xem lại vì nhiều nước trên thế giới đã sử dụng hóa đơn điện tử. Nhiều quốc gia quản lý thuế bằng giao dịch qua ngân hàng và không cần hóa đơn như ở Việt Nam.
Chuyên gia kinh tế Nguyễn Trí Hiếu đưa ra khoảng thời gian, cần một năm cho các cá nhân và hộ kinh doanh có thể chuẩn bị để thực hiện việc thanh toán điện tử, báo cáo lên cơ quan thuế. Cá nhân và hộ kinh doanh thanh toán qua tài khoản ngân hàng thì tài khoản phải được kết nối với cơ quan thuế. Để hệ thống kết nối này vận hành được phải cần có thời gian để thực hiện.
Cá nhân và hộ kinh doanh lấy hàng từ nơi không cung cấp được hóa đơn đầu vào, chẳng hạn như những tàu bè đánh cá, hộ dân trồng rau củ quả thì không thể dùng chi phí này khấu trừ thuế. Đó là trở ngại cho người dân trong quá trình tính thuế thu nhập. Vì vậy, cần có thời gian thử nghiệm và phải bắt buộc tất cả tàu cá, người dân sử dụng hóa đơn điện tử.
Thực ra, hóa đơn điện tử ở thời gian này có thể thực hiện nhanh chóng thông qua mã code. Tuy nhiên, hóa đơn điện tử cần phải có sự đồng bộ qua hệ thống ngân hàng. Đây là vấn đề chính và nhiều nhà cung cấp hàng hóa thực tế vẫn đang sử dụng thanh toán bằng tiền mặt. Có những khoản thanh toán chỉ vài chục ngàn lẻ nên nhiều người không muốn sử dụng hệ thống ngân hàng.
Không thể phủ nhận, nhiều nhà cung cấp muốn tránh thuế nên cần phải có sự chuẩn bị toàn diện và đồng bộ để áp dụng bỏ thuế khoán, chuyển sang đánh thuế theo doanh thu trên phương diện hệ thống điện tử.
Tiến sĩ Nguyễn Trí Hiếu đúc kết vấn đề: “Như tôi đã nói, cần phải có thời gian thử nghiệm, tất cả các thành phần giao dịch trên thương trường phải có tài khoản liên ngân hàng và có tài khoản giao dịch không dùng tiền mặt thì mới có thể thực hiện”.
Thay đổi chính sách thuế đều có tính 2 mặt
Chuyên gia kinh tế Vương Đình Ninh lập luận, nhà nước thay đổi chính sách thuế đều có tính 2 mặt, sẽ có lợi cho thành phần kinh tế này nhưng bất lợi thành phần kinh tế khác. Quản lý nền kinh tế sẽ có sự quản lý chặt chẽ hơn trong việc tránh thất thu thuế, minh bạch hàng hóa đầu vào – đầu ra.
Ông Ninh đưa ra ví dụ, ngay như Côn Đảo đã hạn chế sử dụng tiền mặt tối đa và là một trong những biện pháp kiểm tra lượng hàng hóa và lượng tiền lưu thông. Kế đến, cơ quan nhà nước sẽ kiểm soát được việc thu thuế. Ngoài ra, giao dịch không bằng tiền mặt sẽ kiểm soát được xuất xứ hàng hóa.
 |
Hộ buôn bán sẽ phải đóng thuế như doanh nghiệp. |
Thời gian qua, thông tin về Nghị quyết số 198/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân quyết nghị, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh không áp dụng phương pháp khoán thuế từ ngày 01/01/2026 đã khiến nhiều người dân thắc mắc.
Ông Ninh nói, hiện tại vẫn chưa có văn bản hướng dẫn, cụ thể hóa để người dân thực hiện và áp dụng. Khi đưa Nghị quyết 198 vào cuộc sống sẽ được đánh giá một cách chính xác. Đối với những cá nhân “buôn gánh, bán bưng” cần phải có một quá trình chuẩn bị lâu dài.
Một vấn đề chắc chắn, chính sách thuế trên sẽ rất có lợi cho các doanh nghiệp doanh thu thấp nhưng phải đóng theo khoản thuế khoán cao. Trong ưu điểm, có khuyết điểm. Với những hộ doanh số bán không nhiều, không mang tính chất chuyên nghiệp khi kê khai đầu vào – đầu ra hàng hóa để kê khai thuế sẽ không quen.
Trong quá trình công nghiệp hóa, những cửa hàng nhỏ lẻ, ở các khu đô thị, một số thành phần kinh tế sẽ bị triệt tiêu và thay thế cho các cửa hàng tiện lợi. Để triển khai việc thu thuế theo doanh thu cần phải có nhiều văn bản hướng dẫn thật cụ thể để không gây khó khăn cho người dân khi thực hiện và cả cơ quan thuế.
Ông Ninh phân tích, những sản phẩm sản xuất dễ kê khai đầu vào hơn so với các sản phẩm từ đánh bắt hoặc nuôi trồng. Chẳng hạn, với những con cá, con mực ngư dân đánh bắt ngoài biển thì chỉ có thể tính toán dựa trên chi phí xăng dầu, tiền ăn, tiền công lao động của nhân công… trừ đi để ước tính lợi nhuận. Do đó, khó có thể kê khai thuế theo hình thức doanh thu. Mặt khác, cá tôm được tính toán dựa theo mùa nên việc kê khai thuế sẽ khó khăn. Mùa mưa bão giá khác, mùa biển lặng giá khác hoặc mùa sinh sản giá khác.
Ông Ninh dự đoán, rất có thể cơ quan thuế sẽ đưa ra mức doanh thu theo bậc để thu thuế với các cá nhân, hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Tất nhiên, sẽ khống chế mức nhỏ nhất để các cá nhân, hộ dân nhỏ lẻ có lợi nhất khi kê khai thuế. Việc tính theo mức tổng doanh thu, nếu thực hiện tốt sẽ tạo ra sự công bằng trong xã hội, tránh thất thu thuế và minh bạch đầu vào – đầu ra hàng hóa. Hơn hết, khi thanh toán bằng tiền mặt sẽ kiểm soát được lượng tiền, giảm thiểu lượng hàng hóa trôi nổi trên thị trường không có hóa đơn, chứng từ.
“Tôi tin rằng, mục đích cuối cùng cùng của nhà nước là muốn kiểm soát được đầu vào hàng hóa và lượng hàng hóa bán ra thị trường”, chuyên gia kinh tế Vương Đình Ninh lập luận.
Nghị quyết số 198/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân quyết nghị, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh không áp dụng phương pháp khoán thuế từ ngày 01/01/2026. Hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh nộp thuế theo pháp luật về quản lý thuế.
