Trong bối cảnh công nghệ số ngày càng phát triển, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa không còn giới hạn trong các bảo tàng, di tích hay những trang sách truyền thống. Những bức ảnh, tư liệu trực tuyến và nền tảng chia sẻ tri thức đang mở ra cơ hội để công chúng trên khắp thế giới tiếp cận, tìm hiểu và khám phá di sản của các quốc gia, trong đó có Nepal – đất nước giàu truyền thống lịch sử và văn hóa tại khu vực Nam Á.
Thông qua hợp tác với phong trào Wikimedia, UNESCO đang thúc đẩy một cách tiếp cận mới, kết nối công tác bảo vệ di sản với sự tham gia của cộng đồng và khả năng tiếp cận thông tin rộng rãi trên không gian mạng.
Đưa di sản vượt khỏi giới hạn địa lý
Những hình ảnh được cấp phép mở về các công trình kiến trúc, di tích lịch sử và địa điểm văn hóa của Nepal có thể giúp công chúng tiếp cận di sản ngay cả khi chưa có điều kiện đến tham quan trực tiếp. Không chỉ phục vụ nhu cầu tìm hiểu, các tư liệu này còn có thể được sử dụng trong nghiên cứu, giảng dạy, xuất bản và các hoạt động truyền thông về văn hóa.
Tuy nhiên, khả năng tiếp cận thông tin trên môi trường số không đơn thuần là đưa dữ liệu lên mạng. Điều quan trọng là người dùng có thể tìm kiếm, hiểu và sử dụng thông tin một cách thuận tiện, phù hợp với mục đích của mình. Các nền tảng tri thức mở, cùng cơ chế cấp phép rõ ràng, giúp mở rộng khả năng tiếp cận tài nguyên số, đồng thời bảo đảm quyền lợi của người đóng góp và lợi ích chung của xã hội.
Đối với di sản văn hóa, việc cung cấp thông tin chính xác cũng quan trọng không kém khả năng hiển thị. Một bức ảnh về công trình cổ sẽ có giá trị lớn hơn khi đi kèm chú thích đầy đủ, giúp người xem hiểu được bối cảnh lịch sử, ý nghĩa văn hóa và vai trò xã hội của địa điểm đó.
Việc số hóa vì thế không thay thế công tác bảo tồn trực tiếp. Đây là phương thức bổ trợ, giúp tăng cường nhận thức cộng đồng và hỗ trợ các cơ quan quản lý di sản, chuyên gia cũng như người dân trong quá trình gìn giữ những giá trị văn hóa lâu dài.
Phát huy vai trò của cộng đồng trong bảo tồn di sản
Sự hợp tác giữa UNESCO và phong trào Wikimedia được xây dựng trên quan điểm rằng tri thức về di sản cần được chia sẻ rộng rãi, đồng thời phải có sự tham gia của những người trực tiếp gìn giữ và am hiểu di sản. Các nhà nghiên cứu, tổ chức văn hóa, người nắm giữ tri thức truyền thống và tình nguyện viên địa phương đều có vai trò quan trọng trong việc ghi chép, cung cấp thông tin và diễn giải các giá trị di sản. Sự đóng góp của họ giúp nội dung số không chỉ phong phú về hình ảnh mà còn chính xác, phản ánh chân thực những đặc điểm văn hóa của từng cộng đồng.
Đặc biệt, các nền tảng số tạo điều kiện để thế hệ trẻ tham gia chủ động vào quá trình bảo tồn. Thay vì chỉ tiếp nhận thông tin, người trẻ có thể trở thành những người trực tiếp ghi lại, chia sẻ và lan tỏa tri thức về di sản quê hương.
Hơn 1.500 bức ảnh di sản được đóng góp trong năm 2026
Nepal đã tham gia chiến dịch Wiki Loves Monuments từ năm 2013. Đây là hoạt động thường niên của cộng đồng Wikimedia nhằm khuyến khích mọi người ghi lại hình ảnh các công trình, địa điểm và di tích có giá trị lịch sử, văn hóa, sau đó chia sẻ trên nền tảng Wikimedia Commons – kho lưu trữ hình ảnh, video và các tư liệu đa phương tiện được cấp phép mở.
Trong năm 2026, chiến dịch tại Nepal do Wikimedians of Nepal điều phối, với UNESCO là đối tác chiến lược, đã thu hút sự tham gia của các nhiếp ảnh gia, tình nguyện viên, người yêu di sản và nhiều tổ chức đối tác. Kết quả, chiến dịch ghi nhận hơn 1.500 bức ảnh, thu hút hơn 100 người tham gia cả trực tuyến lẫn trực tiếp và có sự đồng hành của hơn 5 tổ chức đối tác. Những con số này cho thấy sức mạnh của mô hình huy động cộng đồng trong việc mở rộng nguồn tư liệu về di sản văn hóa.
Một hoạt động nổi bật là chương trình đi bộ khám phá di sản và chụp ảnh tại Bhaktapur, tổ chức ngày 10/10/2026. Người tham gia có cơ hội trực tiếp tìm hiểu ba địa điểm nổi tiếng gồm quảng trường Bhaktapur Durbar, quảng trường Taumadhi và quảng trường Dattatreya. Thông qua việc quan sát, chụp ảnh các công trình kiến trúc và chi tiết đặc trưng, người tham gia được tìm hiểu sâu hơn về lịch sử, văn hóa và ý nghĩa xã hội của từng địa điểm. Những hình ảnh thu thập được sau đó được đóng góp lên Wikimedia Commons, trở thành nguồn tài nguyên phục vụ cộng đồng rộng lớn hơn.
Tri thức mở – nền tảng lan tỏa giá trị văn hóa
Một trong những điểm đáng chú ý của chiến dịch là các bức ảnh được chia sẻ theo giấy phép Creative Commons. Cơ chế này cho phép công chúng tiếp cận, chia sẻ và sử dụng lại tác phẩm theo những điều kiện cụ thể của giấy phép, trong đó có yêu cầu ghi nhận tác giả khi áp dụng. Nhờ đó, hình ảnh di sản Nepal có thể xuất hiện trong các bài viết Wikipedia, tài liệu giáo dục, ấn phẩm nghiên cứu và nhiều sản phẩm truyền thông khác, góp phần mở rộng phạm vi hiện diện của văn hóa Nepal trên môi trường số.
Từ những hoạt động này, có thể thấy tri thức mở không chỉ là giải pháp công nghệ mà còn là phương thức thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng vào đời sống văn hóa. Khi người dân được trao cơ hội đóng góp tri thức và tư liệu, di sản không còn là đối tượng chỉ được quan sát mà trở thành một phần sống động của quá trình học tập, sáng tạo và kết nối xã hội.
Sự hợp tác giữa UNESCO, cộng đồng Wikimedia, các tổ chức văn hóa và những người nắm giữ tri thức địa phương đang tạo nền tảng để Nepal tiếp tục phát huy giá trị di sản trong thời đại số. Kết hợp giữa tư liệu hình ảnh, thông tin chính xác và sự tham gia rộng rãi của công chúng sẽ giúp di sản được bảo tồn tốt hơn, đồng thời truyền cảm hứng cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
