Ẩm thực là dấu ấn của bản sắc văn hóa
Các tập quán liên quan đến ẩm thực không chỉ đơn thuần là cách chế biến và thưởng thức món ăn, mà còn là kho tàng tri thức, kỹ năng và phong tục được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Từ việc lựa chọn nguyên liệu, nấu nướng cho đến những bữa ăn quây quần, tất cả đều phản ánh đời sống văn hóa của cộng đồng, góp phần gắn kết các thế hệ và củng cố tinh thần đoàn kết trong xã hội.
Trên phạm vi toàn cầu, truyền thống ẩm thực là một phần không thể thiếu của di sản văn hóa phi vật thể. Hiện nay, Công ước năm 2003 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể đã ghi danh 50 di sản liên quan trực tiếp đến tập quán ẩm thực đến từ 54 quốc gia. Ngoài ra, còn có 153 di sản khác của 96 quốc gia có mối liên hệ với các thực hành liên quan đến thực phẩm.
Di sản ẩm thực phong phú của Senegal
Tại Senegal, di sản ẩm thực được hình thành từ sự đa dạng về vùng miền, lịch sử lâu đời và tính sáng tạo của các cộng đồng địa phương. Đây là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên bản sắc dân tộc của đất nước.
Không chỉ mang giá trị văn hóa, di sản ẩm thực còn đóng góp trực tiếp cho phát triển bền vững. Hoạt động này giúp thúc đẩy kinh tế địa phương, đặc biệt là tạo sinh kế cho phụ nữ – những người được xem là "người gìn giữ" chính của các truyền thống ẩm thực. Đồng thời, các thực hành ẩm thực cũng góp phần tăng cường sự gắn kết xã hội và nuôi dưỡng niềm tự hào chung trong cộng đồng.
Đến nay, Senegal có một di sản ẩm thực được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại là Ceebu Jën – nghệ thuật chế biến món cơm cá truyền thống của Senegal, được công nhận vào năm 2021.
Tuy nhiên, di sản ẩm thực của quốc gia này còn phong phú hơn rất nhiều. Bên cạnh các món ăn, còn có những bài hát, điệu múa, lễ hội mùa màng, dụng cụ nấu ăn truyền thống và hệ thống tri thức dân gian gắn liền với thực phẩm. Riêng trong danh mục kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã có khoảng 17 di sản liên quan đến tập quán ẩm thực, bao gồm các nghi lễ cầu mùa bội thu, cầu đánh bắt thuận lợi hay cầu cho vật nuôi khỏe mạnh.
Đào tạo để gìn giữ và phát huy giá trị di sản
Theo UNESCO, tiềm năng của di sản ẩm thực vẫn chưa được nhìn nhận đầy đủ, cả với tư cách là một loại hình di sản văn hóa phi vật thể lẫn một động lực phát triển kinh tế.
Giáo sư Faliliou Ndiaye, nguyên Cố vấn kỹ thuật của Tổng Thư ký phụ trách Văn hóa Senegal, nhận định: "Nghệ thuật ẩm thực dựa trên nguồn nguyên liệu bản địa không chỉ góp phần bảo đảm chủ quyền lương thực mà còn thúc đẩy chủ quyền kinh tế. Quảng bá sản phẩm địa phương sẽ tạo ra những xu hướng tiêu dùng mới, mở rộng thị trường cho nông nghiệp, thủy sản và ngành làm vườn. Đây là sự đầu tư vì lợi ích chung và vì chất lượng cuộc sống của toàn xã hội”.
Ngày 24/3/2026, Văn phòng Khu vực Tây Phi của UNESCO phối hợp với Cục Di sản Văn hóa Senegal tổ chức một hội thảo tại thủ đô Dakar nhằm nâng cao năng lực cho những người tham gia bảo tồn, truyền dạy và quảng bá di sản ẩm thực. Hội thảo áp dụng phương pháp làm việc có sự tham gia của cộng đồng, kết hợp thảo luận nhóm, chia sẻ kinh nghiệm và các bài tập thực hành. Qua đó, các học viên được tìm hiểu sâu hơn về Công ước UNESCO năm 2003 cũng như phương pháp bảo tồn dựa trên sự đồng thuận tự nguyện và đầy đủ thông tin của cộng đồng sở hữu di sản. Khoảng 30 đại biểu tham dự, gồm đại diện cộng đồng, chuyên gia di sản và lãnh đạo các trung tâm văn hóa đến từ 14 vùng hành chính của Senegal.
Sự kiện cũng là diễn đàn để các bên cùng trao đổi về những mô hình bảo tồn hiệu quả, đóng góp nội dung cho nền tảng số chuyên về di sản ẩm thực, đồng thời phân tích các thách thức trong việc bảo vệ Ceebu Jën. Những cuộc thảo luận đã chỉ ra các khó khăn mà cộng đồng đang đối mặt cũng như những giải pháp đã được triển khai nhằm duy trì sức sống của di sản này.
Ngoài ra, trước khi hội thảo diễn ra, mỗi vùng hành chính của Senegal đã phối hợp với cộng đồng địa phương lựa chọn một thực hành ẩm thực tiêu biểu để giới thiệu. Hoạt động này góp phần làm phong phú thêm cơ sở dữ liệu về di sản sống của đất nước và tạo nền tảng cho các sáng kiến hợp tác trong tương lai.
Nghiên cứu và số hóa di sản ẩm thực
UNESCO xác định nghiên cứu và tư liệu hóa là nền tảng quan trọng trong công tác bảo vệ di sản ẩm thực.
Tổ chức đã tiến hành đánh giá các chính sách công liên quan đến di sản ẩm thực tại Senegal nhằm phân tích bối cảnh văn hóa, xác định những thách thức trong việc truyền dạy tri thức truyền thống và bảo đảm khả năng tiếp cận nguồn nguyên liệu thiết yếu. Đồng thời, nghiên cứu cũng chỉ ra các cơ hội phát triển trong những lĩnh vực như dinh dưỡng, y tế, giáo dục, du lịch và phát triển bền vững.
Trong khuôn khổ nghiên cứu, UNESCO thực hiện chuyến khảo sát tại thành phố Saint-Louis để tìm hiểu sâu về Ceebu Jën. Nhóm nghiên cứu đã thu thập thông tin về quy trình chế biến, các chủ thể tham gia trong toàn bộ chuỗi giá trị, sáng kiến địa phương, phương thức truyền nghề và những thách thức trong việc bảo tồn truyền thống này.
Thông tin được thu thập thông qua phỏng vấn nhiều nhóm đối tượng như nghệ nhân, người thực hành di sản, nhà nghiên cứu, trường đại học, cơ quan quản lý di sản, doanh nghiệp dịch vụ ăn uống và các tổ chức xã hội. Kết quả nghiên cứu cho thấy vai trò trung tâm của cộng đồng địa phương cũng như sự cần thiết của hợp tác liên ngành để bảo vệ và phát huy hiệu quả di sản ẩm thực.
Báo cáo cuối cùng đưa ra 22 khuyến nghị dành cho các nhà hoạch định chính sách, gồm: 7 khuyến nghị về hoàn thiện chính sách và khung pháp lý; 7 khuyến nghị nhằm tăng cường năng lực và sự phối hợp giữa các cơ quan; 8 khuyến nghị thúc đẩy các chiến lược hợp tác liên ngành.
Những hoạt động tại Senegal là một phần của dự án toàn cầu "Bản đồ Di sản Ẩm thực Quốc tế và Nền tảng số nhằm bảo tồn, quảng bá và truyền lại di sản ẩm thực cho các thế hệ tương lai" do UNESCO triển khai tại 16 quốc gia. Dự án được tài trợ bởi Bộ Văn hóa Vương quốc Saudi Arabia và nằm trong chương trình của UNESCO về kết nối văn hóa với công nghệ số.
Theo UNESCO, việc triển khai dự án tại Senegal không chỉ giúp tăng cường bảo tồn và quảng bá di sản ẩm thực của quốc gia này mà còn mở ra mô hình tham khảo cho các nước khác ở Tây Phi, góp phần thúc đẩy gìn giữ và truyền lại các giá trị văn hóa ẩm thực trong toàn khu vực.
