Nasimi sinh năm 1369 tại Shamakhi - một trong những trung tâm văn hóa cổ đại của Azerbaijan, ngã tư của Con đường tơ lụa nổi tiếng. Tên thật của nhà thơ ban đầu là Ali nhưng bút danh văn học được ông sử dụng phổ biến nhất sau này là Nasimi.
Nhà thơ huyền thoại
Cuộc đời của Nasimi có thể được chia thành hai giai đoạn. Giai đoạn đầu tiên bao gồm thời gian từ khi ông sinh ra cho đến năm 1386. Trong giai đoạn này Nasimi cải thiện học vấn của mình. Ông nghiên cứu các tôn giáo và cố gắng thế tục hóa chúng. Ông cũng nghiên cứu thơ ca và các tư tưởng triết học của vùng Cận Đông, Trung Đông qua việc am hiểu ba ngôn ngữ - tiếng Ả Rập, Ba Tư và Thổ Nhĩ Kỳ. Kiến thức sâu sắc về ngôn ngữ mẹ đẻ Azerbaijan cũng được phản ánh đậm nét trong các tác phẩm của Nasimi.
Giai đoạn thứ hai trong cuộc đời của Nasimi liên quan đến phong trào Hurufism. Ông được coi là một tín đồ của Hurufism do người thầy của ông là Fazlallah (1340-1394) sáng lập. Fazlallah đã truyền bá giáo lý của mình trên khắp Iran và Azerbaijan. Bởi ảnh hưởng của học thuyết Hurufism rất lớn, hướng tới tâm linh bí truyền nên chính quyền đương thời không chấp nhận, cho là dị giáo và Fazlallah bị kết án tử hình.
Sau khi Fazlallah qua đời, Nasimi đã tiếp nối, phát triển và truyền bá ý tưởng của Fazlallah ở Azerbaijan, Syria, Thổ Nhĩ Kỳ... Nasimi ủng hộ mạnh mẽ và giúp học thuyết này lan tỏa tầm ảnh hưởng. Những nhà chức trách tôn giáo đương coi hành động của ông là sự báng bổ tôn giáo. Dù vậy, Nasimi vẫn bảo vệ học thuyết này đến cùng. Ông đã làm thơ phản đối quyết liệt những kẻ ngăn học thuyết phát triển.
Trong sự nghiệp văn chương của mình, Nasimi khởi đầu trong vai trò một nhà thơ trữ tình với các sáng tác đầy chất lãng mạn. Sau đó, ông chuyển hướng sang triết học và các chủ đề chính trị, xã hội, đạo đức thời bấy giờ. Ông thường bày tỏ quan điểm một cách cởi mở về cuộc sống và xã hội trong những vần thơ tình, miêu tả về thiên nhiên.
Sáng tạo nghệ thuật của Nasimi là một dấu mốc quan trọng trong sự phát triển của ngôn ngữ thơ và văn học Azerbaijan. Ông sử dụng nhiều kỹ thuật ước lệ của thơ ca phương Đông để thể hiện sự ngạc nhiên của bản thân trước vẻ đẹp của con người, cảm xúc yêu đương chân thành, hồn nhiên. Ở giai đoạn sáng tác sau này, Nasimi đi sâu vào việc kêu gọi nam giới tự hoàn thiện, nhận thức về bản thân và tránh xa những đam mê bạo tàn.
Trong những năm cuối đời, do tham gia nhiều hoạt động để tuyên truyền học thuyết Hurufism mà ông bị giam giữ tại Aleppo (Syria) với tội danh "kẻ vô thần". Nasimi đã chịu bản án lột da vô cùng thương tâm theo lệnh của nhà cai trị Ai Cập, đứng đằng sau là lời xúi giục của các giáo sĩ. Sự kiện này diễn ra vào năm 1417, được phản ánh trong một số nguồn tư liệu lịch sử của khu vực Trung Cận Đông.
Nâng tầm ngôn ngữ mẹ đẻ
Trong bài “Ghazal Yanaram” (Tôi bùng cháy), Nasimi đã bắt đầu bằng hai câu thơ đầy đam mê sau: “Tôi đã bị thiêu rụi vào buổi sáng phải xa em/ Nhưng đốm lửa tàn vẫn cháy lên trong khát vọng được gặp em”.
Thơ của Nasimi đặc trưng bởi sự say đắm, tinh thần lạc quan, niềm tin vào tương lai với hy vọng tươi mới từ việc nỗ lực trở thành con người toàn hảo qua cách cảm nhận vẻ đẹp, sự uy nghiêm của thiên nhiên, cuộc sống. Những bài thơ do ông viết bằng tiếng mẹ đẻ có tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của thơ ca Azerbaijan nói chung, đưa ông lên ngang hàng với các nhà thơ lớn trong khu vực như Shah Ismayil Khatai, Fuzuli, Molla Panah Vagif.
Imadeddin Nasimi được tôn vinh qua các thế hệ độc giả khi nổi lên như một biểu tượng của sự nam tính, lòng dũng cảm, chủ nghĩa anh hùng trong lịch sử văn học chính thống cũng như văn học dân gian truyền miệng Azerbaijan.
Năm 2017, trong chuỗi hoạt động kỷ niệm các sự kiện lịch sử và danh nhân văn hóa thế giới, UNESCO đã tổ chức lễ kỷ niệm 600 năm mất Nasimi (1417 -2017).
Nasimi là người sáng lập triết học bằng ngôn ngữ bản địa. Các tác phẩm của ông với ngôn ngữ Azerbaijan đóng một vai trò quan trọng trong việc cải thiện các đặc trưng thơ ca của quốc gia Tây Á này. Tuy nhiên, lao động sáng tạo của ông còn tác động mạnh mẽ đến sự phát triển tư tưởng nghệ thuật và xã hội của các dân tộc xung quanh như Syria, Thổ Nhĩ Kỳ... Có thể nói, Imadaddin Nasimi vĩ đại đã có đóng góp vô giá cho sự phát triển của văn hóa dân tộc mình nói riêng và cho sự phát triển của văn hóa thế giới nói chung.
