Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới, tỉnh Phú Thọ đang tập trung triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, là nguồn lực thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội bền vững.
Với vị thế là vùng đất Tổ - cội nguồn của dân tộc Việt Nam, nơi hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc, Phú Thọ không chỉ chú trọng gìn giữ các di sản quý báu mà còn từng bước chuyển hóa thành các sản phẩm du lịch, dịch vụ, góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân.
Kho tàng di sản phong phú, giàu bản sắc
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh, hiện Phú Thọ, có tổng số 2.778 di tích, trong đó 979 di tích đã được xếp hạng, gồm 6 di tích quốc gia đặc biệt, 176 di tích cấp quốc gia và 797 di tích cấp tỉnh, cùng với đó là 6 Bảo vật quốc gia.
Hệ thống di tích đa dạng, bao gồm các loại hình di tích khảo cổ học, lịch sử, kiến trúc nghệ thuật và danh lam thắng cảnh, tạo nên bức tranh văn hóa đặc sắc của vùng đất cội nguồn.
Đáng chú ý, hệ thống di tích khảo cổ học với hơn 100 địa điểm thuộc các nền văn hóa tiêu biểu như Sơn Vi, Hòa Bình, Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn đã góp phần khẳng định Phú Thọ là một trong những cái nôi cư trú sớm của người Việt cổ.
Những địa điểm như Sơn Vi, Hang Xóm Trại, Mái đá Làng Vành không chỉ mang giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc nghiên cứu tiến trình hình thành nhà nước Văn Lang - Nhà nước đầu tiên trong lịch sử dân tộc.
Bên cạnh đó, hệ thống di tích kiến trúc nghệ thuật chiếm số lượng lớn với các đình, đền, chùa, miếu được xây dựng qua nhiều thời kỳ lịch sử. Tiêu biểu như tháp Bình Sơn (thời Trần) hay các đình làng nổi tiếng thời Hậu Lê: Đình Thổ Tang, Hương Canh, Hùng Lô...
Những công trình này không chỉ có giá trị về kiến trúc mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi lưu giữ các phong tục, tập quán truyền thống của cư dân địa phương.
Hệ thống di tích lịch sử gắn với các nhân vật, sự kiện quan trọng cũng là một điểm nhấn nổi bật. Toàn tỉnh Phú Thọ có hơn 600 di tích thờ các Vua Hùng cùng nhiều danh nhân, anh hùng dân tộc.
Đặc biệt, Khu di tích lịch sử Đền Hùng là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng, nơi diễn ra các nghi lễ trang nghiêm, thu hút hàng triệu lượt người dân và du khách thập phương mỗi năm.
Không chỉ giàu có về di sản vật thể, Phú Thọ còn sở hữu kho tàng di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc với gần 2.000 di sản đã được kiểm kê. Trong đó, có hai di sản được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại: Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương (2012) và Hát Xoan Phú Thọ (2017).
Ngoài ra, tỉnh còn có 41 di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, trải rộng trên nhiều loại hình như, lễ hội truyền thống, nghệ thuật trình diễn dân gian, tập quán xã hội và nghề thủ công truyền thống.
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là biểu tượng tiêu biểu cho đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam, thể hiện tinh thần đại đoàn kết cộng đồng.
Trong khi đó, Hát Xoan - loại hình nghệ thuật dân gian có lịch sử hàng nghìn năm, gắn liền với nghi lễ tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa mùa Xuân của cư dân thời Văn Lang, đã được phục hồi mạnh mẽ, trở thành sản phẩm văn hóa đặc sắc phục vụ du khách.
Bên cạnh đó, di sản Mo Mường, loại hình diễn xướng dân gian độc đáo của đồng bào Mường cũng đang được tỉnh tích cực hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO xem xét ghi danh. Đây được coi là “kho sử thi sống,” phản ánh sinh động thế giới quan, nhân sinh quan và tri thức dân gian phong phú của cộng đồng.
Gắn bảo tồn với phát triển, hướng đi bền vững
Những năm qua, Phú Thọ đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản một cách hiệu quả. Hệ thống văn bản quản lý nhà nước về di sản không ngừng được hoàn thiện; công tác kiểm kê, xếp hạng di tích và ghi danh di sản phi vật thể được triển khai thường xuyên; nhiều di tích xuống cấp được tu bổ, tôn tạo theo lộ trình.
Bà Trần Thị Minh Lợi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, cho biết tỉnh đang triển khai các chính sách hỗ trợ thiết thực như, hỗ trợ kinh phí tu bổ di tích, hỗ trợ người trông coi di tích, nghệ nhân và các câu lạc bộ văn hóa dân gian. Nhờ đó, nhiều di sản được phục hồi, bảo tồn và phát huy giá trị, từng bước trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.
Đáng chú ý, Phú Thọ chú trọng gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch và kinh tế sáng tạo. Nhiều sản phẩm du lịch văn hóa, du lịch tâm linh được xây dựng, khai thác hiệu quả, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước.
Các lễ hội truyền thống được phục dựng, mở rộng quy mô tổ chức, tạo điều kiện để du khách trải nghiệm sâu sắc giá trị văn hóa bản địa.
Công tác số hóa di sản được đẩy mạnh, góp phần quảng bá hình ảnh và lan tỏa giá trị văn hóa đến đông đảo công chúng. Việc ứng dụng công nghệ trong quản lý, bảo tồn và giới thiệu di sản mở ra hướng đi mới, giúp di sản tiếp cận gần hơn với thế hệ trẻ và cộng đồng quốc tế.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa ở Phú Thọ vẫn còn gặp không ít khó khăn. Nguồn lực tài chính dành cho tu bổ, tôn tạo di tích và phát triển sản phẩm du lịch chất lượng cao còn hạn chế; một số di tích xuống cấp chưa được đầu tư kịp thời. Việc khai thác di sản phục vụ phát triển kinh tế vẫn chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có.
Trước thực tế đó, ngành văn hóa, thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ kiến nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách đặc thù; tăng cường nguồn lực đầu tư cho bảo tồn di sản; đẩy mạnh xã hội hóa, thu hút sự tham gia của doanh nghiệp và cộng đồng trong việc gìn giữ và phát huy giá trị di sản.
Cùng với đó là chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực văn hóa; tăng cường giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ; nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của di sản trong phát triển bền vững.
Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa không chỉ góp phần gìn giữ ký ức lịch sử mà còn tạo động lực phát triển cho hiện tại và tương lai. Từ những giá trị truyền thống được tích lũy qua hàng nghìn năm, di sản đã trở thành nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế, du lịch, đồng thời bồi đắp bản sắc văn hóa dân tộc.
Đối với Phú Thọ, di sản không chỉ là niềm tự hào mà còn là nền tảng để xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Việc khai thác hiệu quả các giá trị di sản sẽ góp phần đưa Phú Thọ trở thành điểm đến hấp dẫn, đồng thời khẳng định vị thế của vùng đất Tổ trong tiến trình phát triển chung của đất nước.
