Quản lý ngập lụt đô thị: Từ “chống ngập” sang quản trị rủi ro

Ngày 21/8, Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) phối hợp với Hội Thủy lợi Việt Nam và Trường Đại học Thủy lợi tổ chức Hội thảo quốc tế “Quản lý ngập lụt đô thị và lưu vực sông”. Hội thảo quy tụ đại diện cơ quan quản lý nhà nước, các viện nghiên cứu, chuyên gia trong lĩnh vực tài nguyên nước, quy hoạch, xây dựng cùng đại diện ngành nông nghiệp và môi trường của một số tỉnh, thành phố.

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho rằng, giải quyết ngập lụt đô thị cần được đặt trong tổng thể quản lý tài nguyên nước, quy hoạch đô thị và quản trị rủi ro thiên tai. Đây không chỉ là câu chuyện về năng lực tiêu thoát nước khi mưa lớn xảy ra, mà phải được tính toán ngay từ quá trình quy hoạch, đầu tư và tổ chức không gian đô thị.

Theo Thứ trưởng, định hướng này phù hợp với yêu cầu chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động; từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, từ xa; đồng thời chuyển từ cách làm chủ yếu dựa trên kinh nghiệm sang quản lý dựa trên dữ liệu khoa học, công nghệ và pháp luật.

Đáng chú ý, yêu cầu phòng ngừa phải được đặt lên trước một bước, từ quy hoạch, đầu tư, tiêu chuẩn xây dựng, bảo vệ hành lang thoát lũ đến quản lý sông, suối, hệ thống thoát nước đô thị và cảnh báo sớm. Cách tiếp cận này đặt vấn đề ngập lụt trong mối quan hệ với toàn bộ quá trình phát triển đô thị, thay vì chỉ xử lý hậu quả sau mỗi trận mưa lớn.

GS.TS Đào Xuân Học, Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam, nhận định tình trạng ngập lụt tại các đô thị ngày càng nghiêm trọng dưới tác động kép của biến đổi khí hậu và tốc độ đô thị hóa. Thực tế này đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện khung chính sách, quy hoạch và cơ chế phối hợp liên ngành trong quản lý ngập lụt.

Một trong những nội dung đáng chú ý tại hội thảo là kinh nghiệm quản lý ngập lụt của Nhật Bản, đặc biệt qua mô hình lưu vực sông Neya ở thành phố Osaka.

Ông Aoyama Yoshihiko, Cố vấn trưởng Dự án Hợp tác Kỹ thuật nâng cao năng lực hoàn thiện khung pháp lý quản lý thoát nước và xử lý nước thải đô thị, giới thiệu mô hình trong đó công tác kiểm soát ngập được triển khai đồng bộ trên toàn hệ thống, bao gồm sông, mạng lưới thoát nước, trạm bơm và các công trình điều tiết, lưu giữ nước.

Điểm đáng chú ý của mô hình này là không xem hệ thống thoát nước đô thị như một cấu phần độc lập. Khả năng tiêu thoát nước của đô thị được đặt trong mối liên hệ với toàn bộ lưu vực, từ dòng chảy trên sông đến mạng lưới cống, trạm bơm và các không gian có chức năng điều tiết, lưu giữ nước.

Cách tiếp cận này cho thấy chống ngập không đơn thuần là xây thêm cống hoặc tăng công suất tiêu nước. Khi lượng nước vượt quá khả năng tiếp nhận của hệ thống, việc có các không gian trữ nước, công trình điều tiết và cơ chế phối hợp trên toàn lưu vực sẽ quyết định đáng kể khả năng giảm thiểu rủi ro.

Ở góc độ chính sách, ông Moriyasu Kunihiro, Cố vấn về Quản lý rủi ro thiên tai tại Cục Quản lý Đê điều và Phòng, chống thiên tai, chia sẻ kinh nghiệm của Nhật Bản trong xây dựng chính sách quản lý lũ lụt toàn diện. Theo đó, quy hoạch tích hợp, hệ thống pháp lý đồng bộ và sự phối hợp hiệu quả giữa các ngành, lĩnh vực có vai trò đặc biệt quan trọng.

Ông Moriyasu Kunihiro, chuyên gia JICA, chia sẻ kinh nghiệm của Nhật Bản trong quản lý lũ lụt toàn diện

Đây cũng là một trong những khác biệt quan trọng giữa tư duy “chống ngập” truyền thống và quản trị rủi ro ngập lụt hiện đại: thay vì xử lý từng điểm ngập, cần nhận diện toàn bộ chuỗi nguyên nhân và tác động trong một không gian quản lý thống nhất.

Từ những kinh nghiệm được chia sẻ tại hội thảo, một vấn đề được đặt ra đối với Việt Nam là cần thay đổi cách nhìn về ranh giới quản lý ngập lụt.

Một đô thị có thể nằm ở cuối dòng chảy nhưng nguyên nhân gây ngập lại xuất phát từ nhiều khu vực khác trong cùng lưu vực. Việc bê tông hóa bề mặt, thu hẹp không gian chứa nước, thay đổi dòng chảy, xây dựng thiếu đồng bộ với hệ thống thoát nước hay thiếu sự liên kết giữa quy hoạch đô thị và quy hoạch tài nguyên nước đều có thể làm gia tăng rủi ro.

Vì vậy, nếu chỉ tập trung xử lý tại những điểm thường xuyên ngập trong nội đô mà không kiểm soát dòng chảy và khả năng điều tiết nước ở quy mô lưu vực, hiệu quả lâu dài sẽ bị hạn chế.

Tại hội thảo, các đại biểu đã thảo luận về những khó khăn trong quản lý ngập lụt tại Việt Nam, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả hệ thống thoát nước đô thị, tăng cường các biện pháp trữ nước giảm ngập và hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan. Trong đó, phương thức quản lý dựa trên lưu vực sông và quy hoạch tích hợp giữa tài nguyên nước, phát triển đô thị và hệ thống thoát nước nhận được sự quan tâm lớn.

Điều này cho thấy bài toán ngập lụt cần được giải quyết ở nhiều tầng: quy hoạch không gian, quản lý dòng chảy, đầu tư hạ tầng, vận hành hệ thống thoát nước, cảnh báo sớm và tổ chức ứng phó. Mỗi giải pháp riêng lẻ khó có thể phát huy đầy đủ hiệu quả nếu thiếu một cơ chế quản trị tổng thể.

Bên cạnh hạ tầng và thể chế, công nghệ đang mở ra một hướng tiếp cận mới trong dự báo và quản lý ngập lụt.

GS.TS Nguyễn Trung Việt, Hiệu trưởng Trường Đại học Thủy lợi, cho biết nhà trường đang đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và viễn thám trong mô phỏng, cảnh báo sớm ngập lụt theo thời gian thực. Đây được xem là một trong những công cụ quan trọng để nâng cao năng lực quản lý lưu vực trong bối cảnh chuyển đổi số.

Nếu trước đây việc cảnh báo và ứng phó phần lớn dựa vào số liệu quan trắc, kinh nghiệm và các kịch bản có sẵn, việc kết hợp dữ liệu lớn, mô hình thủy văn - thủy lực, viễn thám và trí tuệ nhân tạo có thể giúp nâng cao khả năng dự báo diễn biến ngập theo không gian và thời gian.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được đặt trong một hệ thống quản trị phù hợp. Dữ liệu cần được chia sẻ giữa các cơ quan; quy trình ra quyết định phải rõ ràng; hệ thống cảnh báo phải gắn với phương án ứng phó cụ thể; còn các kết quả mô phỏng phải được sử dụng trong quy hoạch và đầu tư hạ tầng.

Nói cách khác, chuyển đổi số trong quản lý ngập lụt không chỉ là xây dựng thêm các phần mềm hay hệ thống cảnh báo, mà phải hướng tới hình thành một hệ sinh thái quản lý dựa trên dữ liệu.

Việc Việt Nam và Nhật Bản chia sẻ kinh nghiệm tại hội thảo diễn ra trong bối cảnh nhu cầu nâng cao khả năng chống chịu trước thiên tai và biến đổi khí hậu ngày càng cấp thiết.

Từ mô hình quản lý lưu vực sông Neya, Việt Nam có thể tham khảo cách kết hợp giữa quy hoạch, hệ thống sông, mạng lưới thoát nước, trạm bơm và công trình điều tiết, lưu giữ nước. Đồng thời, kinh nghiệm của Nhật Bản về quy hoạch tích hợp, hoàn thiện pháp luật và phối hợp liên ngành cũng gợi mở hướng tiếp cận cho quá trình hoàn thiện cơ chế quản lý ngập lụt trong nước.

Tuy nhiên, bài học quốc tế không thể được áp dụng một cách máy móc. Mỗi đô thị của Việt Nam có điều kiện địa hình, thủy văn, tốc độ đô thị hóa, mật độ dân cư và hệ thống hạ tầng khác nhau. Vì vậy, điều quan trọng không phải là sao chép một mô hình, mà là tiếp thu nguyên tắc quản lý và lựa chọn giải pháp phù hợp với từng lưu vực, từng đô thị.

Theo hướng đó, chống ngập cần được tích hợp ngay trong quy hoạch phát triển đô thị; bảo đảm không gian dành cho nước; kiểm soát việc san lấp, lấn chiếm các khu vực có chức năng tiêu thoát và trữ nước; đầu tư đồng bộ hệ thống thoát nước với các công trình điều tiết; đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp xuyên địa giới hành chính đối với những lưu vực có nhiều tỉnh, thành phố cùng tham gia quản lý.

Về lâu dài, cần chuyển từ tư duy “nước vào thì tìm cách thoát thật nhanh” sang tư duy “quản lý nước trong toàn bộ chu trình”. Nước mưa cần được giữ lại ở những nơi có thể giữ, điều tiết ở những nơi cần điều tiết và tiêu thoát an toàn khi vượt quá khả năng lưu trữ.

Đây cũng là cách tiếp cận giúp giảm áp lực lên hệ thống thoát nước, hạn chế thiệt hại do mưa cực đoan và tăng khả năng thích ứng của đô thị trước những diễn biến ngày càng khó dự báo của khí hậu.

Hội thảo quốc tế về “Quản lý ngập lụt đô thị và lưu vực sông” vì thế không chỉ là diễn đàn trao đổi kinh nghiệm giữa Việt Nam và Nhật Bản, mà còn đặt ra yêu cầu về một bước chuyển trong tư duy quản lý: ngập lụt phải được phòng ngừa từ quy hoạch, kiểm soát ở quy mô lưu vực, quản lý bằng hạ tầng đồng bộ và hỗ trợ bằng dữ liệu, công nghệ.