Tinh thần Nghị quyết 57 và Văn kiện Đại hội XIV đòi hỏi công tác tư tưởng không chỉ có mặt trên nền tảng số, mà phải đổi mới từ cách nghiên cứu công chúng đến chất lượng thông tin và trách nhiệm kiểm chứng.
Đổi mới nội dung: để lý luận sống trong thực tiễn và đến được với công chúng
Bảo vệ nền tảng tư tưởng trước hết phải bảo vệ tính khoa học, cách mạng và giá trị thực tiễn của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối đổi mới của Đảng. Nhưng sự kiên định về nguyên tắc không đồng nghĩa với bất biến về cách diễn đạt. Một bài viết lý luận có thể chính xác về khái niệm mà vẫn khó tiếp cận nếu chỉ dừng ở những mệnh đề khái quát. Trong bối cảnh công chúng có nhiều lựa chọn thông tin, sức thuyết phục đến từ khả năng kết nối tư tưởng với vấn đề người dân đang sống, đang nghĩ và đang cần được giải đáp.
Chẳng hạn, khi nói về chuyển đổi số, có thể bắt đầu từ việc người dân giảm thời gian đi lại nhờ dịch vụ công trực tuyến; khi nói về đổi mới sáng tạo, có thể kể câu chuyện doanh nghiệp cải tiến quy trình sản xuất, người lao động nâng kỹ năng; khi nói về phát triển văn hóa, có thể chỉ ra cách di sản được bảo tồn và tiếp cận rộng rãi qua công nghệ. Những câu chuyện ấy không thay thế lý luận, mà giúp lý luận được nhận diện trong thực tế. Thành tựu cần được trình bày bằng dữ liệu có nguồn, nhân vật có thật và tác động có thể kiểm chứng; khó khăn cũng cần được nhìn nhận thẳng thắn, không tô hồng.
Nghị quyết 25 đặt ra một chuẩn mực mới cho truyền thông chính sách
Một nội dung rất cụ thể của Nghị quyết 25 là yêu cầu chuyển việc quán triệt nghị quyết từ truyền đạt một chiều sang trao đổi, đối thoại, giải thích và thuyết phục gắn với tổ chức thực hiện. Mỗi nghị quyết phải có tài liệu ngắn gọn, dễ hiểu, dễ nhớ, dễ thực hiện; truyền thông chính sách phải đi trước một bước, từ sớm, từ xa, xuyên suốt quá trình hoạch định, thực thi và đánh giá. Điều này thay đổi cách làm quen thuộc: thay vì đợi đến khi chính sách ban hành rồi mới tổ chức tuyên truyền, cơ quan chủ trì phải xác định ngay từ đầu công chúng nào chịu tác động, câu hỏi nào cần trả lời, rủi ro hiểu lầm nằm ở đâu và ai có trách nhiệm phản hồi.
Đổi mới công nghệ phải bắt đầu từ đổi mới quy trình
Nghị quyết 57 đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí động lực phát triển. Nghị quyết 25 đưa tinh thần ấy vào lĩnh vực công tác tư tưởng bằng yêu cầu lấy dữ liệu, dự báo, cảnh báo sớm làm năng lực nền tảng. Nhưng không thể coi mua sắm phần mềm hay xây dựng thêm một bảng điều khiển là hoàn thành chuyển đổi số. Hệ thống chỉ có ích khi dữ liệu được kiểm chứng, phân quyền truy cập rõ ràng, thông tin phản ánh được chuyển đến đúng người xử lý và kết quả xử lý quay trở lại với công chúng. Nếu thiếu quy trình trách nhiệm, công nghệ chỉ làm cho báo cáo nhiều hơn mà không khiến vấn đề được giải quyết nhanh hơn.
Một nội dung đúng chưa chắc đã trở thành nội dung có sức lan tỏa. Giữa thông điệp và công chúng luôn tồn tại những khác biệt về kinh nghiệm sống, ngôn ngữ, nhu cầu và khả năng tiếp nhận. Bài viết lý luận có thể cần khái niệm chặt chẽ; video dành cho người trẻ lại cần tình huống cụ thể, nhịp kể hấp dẫn và hình ảnh đáng tin. Không nên xem sự khác biệt ấy là sự hạ thấp tính nghiêm túc của công tác tư tưởng. Điều quan trọng là giữ nguyên giá trị cốt lõi trong khi thay đổi cách diễn đạt. Một lập luận đúng nhưng không đến được với người cần nghe thì hiệu quả xã hội vẫn rất hạn chế.
Để nội dung gần với đời sống, mỗi chủ đề lớn nên được nối với một chuỗi câu hỏi nhỏ. Nói về xây dựng Nhà nước pháp quyền phải làm rõ người dân được bảo vệ quyền lợi ra sao; nói về chuyển đổi số cần chỉ ra thủ tục nào được rút ngắn, dữ liệu nào được bảo vệ; nói về phát triển văn hóa cần thấy di sản, sáng tạo và bản sắc được nuôi dưỡng như thế nào trong cộng đồng. Những câu chuyện như vậy phải được ghi nhận từ thực tiễn, có nhân vật, bối cảnh và số liệu kiểm chứng. Nếu chỉ dừng ở những ví dụ giả định hoặc các nhận định chung, bài báo khó tạo được sức nặng mà công chúng chờ đợi.
Văn kiện Đại hội XIV đặt ra những mục tiêu phát triển dài hạn. Muốn các mục tiêu ấy trở thành động lực xã hội, cần diễn giải mối liên hệ giữa tầm nhìn quốc gia và nỗ lực của từng nhóm người. Với doanh nghiệp, đó là môi trường kinh doanh, nguồn nhân lực và cơ hội đổi mới; với người lao động, đó là việc làm và khả năng nâng cao kỹ năng; với thanh niên, đó là cơ hội học tập, khởi nghiệp và tham gia giải quyết những vấn đề mới. Công tác tư tưởng không thay thế chính sách phát triển, nhưng có thể giúp chính sách được hiểu đúng, thực hiện đúng và nhận được những góp ý thiết thực từ cuộc sống.
Đổi mới nội dung còn là đổi mới ngôn ngữ. Cùng một vấn đề, người trẻ có thể muốn một video ngắn, một đồ họa tương tác hoặc cuộc trao đổi trực tuyến; người lao động cần câu trả lời thiết thực về quyền lợi và trách nhiệm; người dân ở cơ sở cần thông tin rõ ràng, dễ hiểu, gắn với địa bàn của mình. Vì thế, không thể lấy số lượng bài đăng, khẩu hiệu hay lượt phát sóng làm thước đo duy nhất. Cần quan tâm công chúng đã hiểu đến đâu, nhớ được điều gì, có thay đổi nhận thức và hành vi hay không.
Văn học, nghệ thuật và các sản phẩm văn hóa cũng có vai trò đặc biệt. Một tác phẩm điện ảnh lịch sử được làm công phu, một triển lãm giàu tư liệu, một chương trình nghệ thuật có khả năng chạm đến cảm xúc có thể tạo nên sự gắn bó tự nhiên với lịch sử và giá trị dân tộc. Sức mạnh của văn hóa nằm ở khả năng thuyết phục không áp đặt. Vì vậy, đầu tư cho nội dung số chất lượng cao phải đồng thời tôn trọng tính chân thực, giá trị nghệ thuật và nhu cầu thưởng thức chính đáng của công chúng.
 |
Ảnh minh họa |
Theo GS. TS. Trần Thị Minh Tuyết – Giảng viên cao cấp khoa Tư tưởng Hồ Chí Minh, Học viện Báo chí & Tuyên truyền, trong tư tưởng Hồ Chí Minh, những người làm văn hóa, văn nghệ không chỉ là người sáng tạo cái đẹp mà còn giữ vai trò quan trọng trong việc xây dựng đời sống tinh thần, bồi đắp niềm tin và gắn kết cộng đồng. Người từng khẳng định trong thư gửi các họa sĩ nhân dịp Triển lãm hội họa năm 1951: "Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận. Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy". Với Người, mỗi tác phẩm văn hóa, nghệ thuật chân chính phải hướng tới phục vụ nhân dân, khơi dậy lòng yêu nước, những giá trị nhân văn và tinh thần trách nhiệm với cộng đồng. Khi nghệ thuật chạm đến những giá trị chung của dân tộc, nó vừa mang ý nghĩa thẩm mỹ, vừa trở thành cầu nối cảm xúc, giúp con người tìm thấy sự đồng cảm, củng cố niềm tin và tăng cường sự đồng thuận xã hội.
Từ Nghị quyết 57 đến Nghị quyết 25: Công nghệ là phương tiện, con người là trung tâm
Ở đây, Nghị quyết 57 mang ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện trang bị công nghệ. Chuyển đổi số trước hết là chuyển đổi quy trình và cách ra quyết định dựa trên thông tin đáng tin cậy. Một cơ quan tuyên truyền có thể có nhiều kênh mạng xã hội nhưng vẫn chưa thực sự chuyển đổi số nếu mỗi kênh hoạt động riêng lẻ, thiếu tiêu chuẩn xác minh và không có cơ chế đo lường phản hồi. Ngược lại, một nhóm nhỏ với quy trình rõ ràng, kho dữ liệu dùng chung, khả năng phân tích nhu cầu công chúng và cơ chế phản hồi nhanh có thể tạo hiệu quả cao hơn nhiều so với việc chạy theo số lượng sản phẩm.
Báo chí chủ lực trong hệ sinh thái thông tin chính thống
Nghị quyết 25 xác định vai trò nòng cốt của các cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện trong sản xuất, lan tỏa thông tin chính thống, đồng thời yêu cầu đổi mới cơ chế đặt hàng sản phẩm truyền thông theo nhu cầu và mức độ sử dụng thực tế. Đây là một gợi mở quan trọng đối với các tòa soạn: hiệu quả không còn chỉ nằm ở việc hoàn thành số lượng tin, bài, mà ở chỗ tác phẩm có giải thích được chính sách, trả lời được câu hỏi của công chúng và tạo ra giá trị sử dụng hay không. Báo chí cần những tuyến bài dữ liệu có nguồn rõ ràng, tác phẩm giải thích đa định dạng, kênh phản hồi đáng tin cậy và khả năng theo đuổi vấn đề đến khi có kết quả.
Không gian thực và không gian số là một chỉnh thể
Nghị quyết 25 yêu cầu tiến hành công tác tư tưởng đồng bộ trên không gian thực và không gian số. Điều đó đặc biệt có ý nghĩa với địa bàn dân cư: người dân có thể tiếp nhận một thông điệp trên điện thoại nhưng chỉ thực sự tin tưởng sau khi được cán bộ cơ sở giải thích và nhìn thấy kết quả giải quyết. Ngược lại, những vướng mắc tại một phường, xã có thể lan rộng trên mạng nếu không được phản hồi kịp thời. Bởi vậy, truyền thông chính sách phải có cả sản phẩm số và hình thức trao đổi trực tiếp, có nội dung phù hợp từng nhóm đối tượng, đặc biệt là thanh niên, người cao tuổi và những cộng đồng khó tiếp cận dịch vụ số.
Trao đổi với Ngày Nay, GS. TS. Trần Thị Minh Tuyết nhấn mạnh: "Các thế lực xấu đã triệt để khai thác và lợi dụng, phát tán các thông tin sai lệch trên không gian mạng nhắm tới mọi đối tượng, đặc biệt là giới trẻ, hiện đang chiếm phần nhiều về số lượng và cũng là đối tượng sử dụng mạng xã hội đông đảo nhất. Điều đáng lo ngại là các hoạt động xuyên tạc này không chỉ lan truyền thông tin sai lệch mà còn từng bước gieo rắc sự hoài nghi đối với những giá trị nền tảng của dân tộc, từ đó tác động tiêu cực đến niềm tin xã hội. Đó chính là phương thức "mưa dầm thấm lâu", dù không tạo ra cú sốc tức thời nhằm tránh sự phản kháng mạnh mẽ của xã hội, mà từng bước bào mòn hệ miễn dịch tinh thần của cộng đồng từ bên trong".
Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo cần được đặt dưới những giới hạn rõ ràng. AI có thể hỗ trợ tổng hợp tài liệu, nhận diện xu hướng, chuyển đổi định dạng và gợi ý câu hỏi kiểm chứng, nhưng không thể thay thế trách nhiệm của biên tập viên, nhà báo hay người phát ngôn. Nội dung do máy tạo ra có thể mắc lỗi dữ kiện, dựng lên nguồn dẫn hoặc phản ánh thiên lệch của dữ liệu đầu vào. Vì vậy, mọi thông tin có tác động chính trị, xã hội đáng kể phải được con người thẩm định, đối chiếu với nguồn gốc và chịu trách nhiệm trước khi công bố. Hiệu quả công nghệ chỉ bền vững khi đi cùng đạo đức nghề nghiệp và cơ chế kiểm soát chất lượng.
Báo chí cách mạng có một lợi thế mà thuật toán phân phối nội dung không thể tự tạo ra: năng lực tiếp cận nguồn tin có trách nhiệm, kiểm chứng độc lập và giải thích sự kiện trong bối cảnh lịch sử, pháp lý, xã hội. Muốn phát huy lợi thế ấy, các tòa soạn cần đầu tư vào báo chí dữ liệu, tác phẩm giải thích, điều tra có chứng cứ và những tuyến bài đi tới tận cùng vấn đề. Cạnh tranh bằng tin ngắn và tiêu đề gây chú ý có thể tạo lượt xem nhất thời, nhưng khó xây dựng niềm tin lâu dài. Trên môi trường số, sự nghiêm cẩn về nghề nghiệp không đối lập với sáng tạo hình thức; hai yếu tố phải nâng đỡ lẫn nhau.
Nghị quyết 57 xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng cho sự phát triển đất nước. Đối với công tác tư tưởng, tinh thần ấy mở ra khả năng xây dựng hệ thống dữ liệu, công cụ phân tích xu hướng dư luận, phương tiện kiểm chứng thông tin và những nền tảng truyền thông có khả năng tiếp cận công chúng nhanh, rộng, đúng nhu cầu. Nghị quyết 25 tiếp tục đặt dữ liệu, dự báo và cảnh báo sớm vào vị trí năng lực nền tảng của công tác tư tưởng, đồng thời yêu cầu hiện đại hóa thiết chế thông tin cơ sở và phát triển hệ thống dùng chung liên thông từ Trung ương đến cơ sở.
Tuy nhiên, không nên đồng nhất chuyển đổi số với việc mua sắm thiết bị hay triển khai thêm phần mềm. Một hệ thống phân tích dư luận chỉ hữu ích khi dữ liệu đủ tin cậy, phương pháp phân tích minh bạch, kết quả được con người kiểm tra và cơ quan có thẩm quyền thực sự sử dụng để điều chỉnh chính sách. Trí tuệ nhân tạo có thể gợi ý chủ đề nổi lên, phát hiện mẫu phát tán bất thường, hỗ trợ đối chiếu nguồn tin; nhưng không thể thay thế trách nhiệm biên tập, đánh giá ngữ cảnh, thẩm định pháp lý và quyết định của con người.
Cùng với hiệu quả công nghệ phải là các nguyên tắc bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, an toàn thông tin và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân. Việc theo dõi xu hướng dư luận cần dựa trên dữ liệu và thẩm quyền hợp pháp, tránh biến công cụ phục vụ công tác tư tưởng thành phương tiện thu thập thông tin tràn lan. Chính sự chuẩn mực trong ứng dụng công nghệ cũng góp phần củng cố lòng tin đối với các thiết chế công quyền.
Đặc biệt, việc xây dựng hệ sinh thái nội dung tích cực không nên bị hiểu là lấp đầy không gian mạng bằng những thông điệp giống nhau. Một môi trường thông tin lành mạnh cần đa dạng cách kể, nhiều chủ thể đáng tin và những cuộc trao đổi có chất lượng. Các chuyên gia, nhà giáo, nghệ sĩ, người làm công nghệ và những cá nhân có ảnh hưởng có thể đóng góp bằng hiểu biết và uy tín riêng. Tuy nhiên, sự hợp tác ấy phải dựa trên thông tin minh bạch, không tạo cảm giác dàn dựng hay áp đặt. Khi công chúng nhận thấy người truyền tải thực sự hiểu điều mình nói và sẵn sàng trả lời câu hỏi, sức thuyết phục mới hình thành.
Văn hóa và nghệ thuật có thể mở ra một lối tiếp cận khác cho công tác tư tưởng. Những tác phẩm giàu giá trị thẩm mỹ giúp công chúng đi vào lịch sử bằng cảm xúc và suy ngẫm, thay vì chỉ tiếp nhận kết luận có sẵn. Một bộ phim, cuốn sách hay không gian trưng bày tương tác có thể khơi gợi câu hỏi về lựa chọn của con người trong những thời khắc khó khăn, về sự hy sinh và trách nhiệm công dân. Nhưng giá trị ấy chỉ được tạo nên khi tác phẩm tôn trọng sự thật, đầu tư nghiêm túc vào chất lượng nghệ thuật và dành không gian cho người xem tự cảm nhận. Sự thuyết phục bền lâu thường đến từ trải nghiệm chân thực hơn là lời khẳng định lặp lại.
Cần tính tới sự khác biệt giữa các nhóm công chúng. Người cao tuổi có thể ưu tiên kênh thông tin quen thuộc và sự giải thích trực tiếp; học sinh, sinh viên tiếp cận nội dung qua nền tảng di động; người lao động quan tâm nhiều tới tác động cụ thể đối với thu nhập và an sinh. Một chiến lược truyền thông tốt không thể dùng một mẫu thông điệp cho tất cả. Nó phải bắt đầu từ nghiên cứu công chúng, thử nghiệm sản phẩm, lắng nghe phản hồi và điều chỉnh liên tục. Chính khả năng học hỏi từ công chúng sẽ quyết định công tác tư tưởng có theo kịp nhịp thay đổi của xã hội hay không.
Báo chí cách mạng giữ vai trò đặc biệt trong tiến trình này. Sức cạnh tranh của báo chí chính thống không chỉ nằm ở tốc độ đưa tin mà còn ở khả năng xác minh, giải thích, đặt sự kiện vào bối cảnh và chịu trách nhiệm về thông tin đã công bố. Khi xuất hiện tin đồn, cơ quan báo chí cần có quy trình phản ứng nhanh, đầu mối phát ngôn rõ ràng, cơ chế phối hợp với cơ quan chức năng và sản phẩm kiểm chứng dễ chia sẻ. Khi một chính sách mới được ban hành, báo chí cần đi xa hơn việc đăng toàn văn: chỉ ra chính sách thay đổi điều gì, ai chịu tác động, quyền lợi và nghĩa vụ ra sao, người dân có thể phản hồi ở đâu.
Thiếu tướng, PGS.TS. Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Bá Dương, Viện Thông tin khoa học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh khẳng định: Trong bối cảnh hiện nay, công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ diễn ra trên mặt trận lý luận hàn lâm mà còn lan tỏa mạnh mẽ trên không gian truyền thông, mạng xã hội và đời sống xã hội. Do đó, mỗi cán bộ làm công tác thông tin cần nhận thức rõ giá trị vị trí công tác, từ đó thể hiện trách nhiệm chính trị, danh dự nghề nghiệp và lương tâm của người cầm bút.
PGS.TS Nguyễn Bá Dương nhấn mạnh: "Mặt trận" trên không gian mạng là cuộc chiến đấu trong thời bình, không có tiếng súng nhưng vô cùng gay go, phức tạp; là cuộc đấu tranh “không khói lửa” nhưng có ý nghĩa sống còn đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
