Trong bối cảnh động lực thúc đẩy việc hoàn trả và hồi hương tài sản văn hóa tại châu Phi ngày càng gia tăng, việc củng cố năng lực pháp lý, kỹ thuật và thể chế để quản lý các quy trình này trở nên đặc biệt quan trọng.
UNESCO, Cơ quan Phát triển Liên minh châu Phi – NEPAD (AUDA-NEPAD) và Đại học Pretoria đang đáp ứng nhu cầu này thông qua hai khóa học trực tuyến cấp chứng chỉ, không tính tín chỉ, thuộc sáng kiến “Reclaiming Our Heritage: Harnessing Educational Pathways for the Return and Restitution of Cultural Property in Southern Africa” (Giành lại di sản: Phát huy các con đường giáo dục cho việc hoàn trả và hồi hương tài sản văn hóa tại miền Nam châu Phi).
Diễn ra từ ngày 11-28/8/2026, hai khóa học quy tụ 27 học viên đến từ 9 quốc gia miền Nam châu Phi, gồm Botswana, Eswatini, Lesotho, Malawi, Mozambique, Namibia, Nam Phi, Zambia và Zimbabwe.
Chương trình đào tạo nhằm tăng cường năng lực của khu vực trong việc tham gia các quy trình hoàn trả và hồi hương tài sản văn hóa theo hướng dựa trên cơ sở pháp lý, tôn trọng các nguyên tắc đạo đức, chú trọng cộng đồng và đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Khóa học đầu tiên, “Protocols of Justice for the Restitution of Cultural Property” (Các nguyên tắc công lý trong hoàn trả tài sản văn hóa), tập trung vào những khía cạnh pháp lý, đạo đức và công lý của quá trình hoàn trả. Học viên tìm hiểu các công ước và nghị định thư liên quan, mối liên hệ giữa khuôn khổ pháp luật quốc tế, quốc gia và luật tục, các mối đe dọa đối với di sản văn hóa cũng như những phương thức bảo vệ di sản.
Thông qua các trường hợp thực tế và thảo luận, học viên cũng xem xét cách áp dụng các khuôn khổ về hoàn trả trong bối cảnh quốc gia, thể chế và cộng đồng của từng nước.
Khóa học thứ hai, “Integrated Indigenous Conservation Methods” (Phương pháp bảo tồn bản địa tích hợp), giải quyết một câu hỏi quan trọng không kém: Điều gì xảy ra với các hiện vật văn hóa trước, trong và sau khi được hoàn trả?
Khóa học kết hợp các hệ thống tri thức bản địa, phương thức thực hành do cộng đồng dẫn dắt với các phương pháp bảo tồn quốc tế. Nội dung bao gồm thực hành bảo tàng, xử lý hiện vật, vật liệu, lưu trữ, tư liệu hóa, lịch sử truyền khẩu và sử dụng các vật liệu bảo tồn sẵn có tại địa phương.
Khía cạnh này đặc biệt quan trọng bởi một quá trình hoàn trả thành công không chỉ dừng lại ở việc đưa tài sản văn hóa trở về về mặt vật chất. Điều đó còn đòi hỏi năng lực bảo tồn, diễn giải và tái hòa nhập có ý nghĩa các di sản được hoàn trả vào cộng đồng, các thiết chế và hệ thống tri thức nơi chúng thuộc về.
Các học viên tham gia chương trình đều có nhiều kinh nghiệm chuyên môn trong lĩnh vực di sản văn hóa tại miền Nam châu Phi. Những kinh nghiệm này góp phần làm phong phú khóa học thông qua các ví dụ thực tiễn, học hỏi đồng nghiệp và trao đổi về thực tế bảo vệ và hoàn trả di sản trong những bối cảnh quốc gia khác nhau.
Thông qua sáng kiến, UNESCO, AUDA-NEPAD và Đại học Pretoria đang góp phần hình thành một mạng lưới ngày càng phát triển gồm các chuyên gia thực hành di sản, trung gian, nhà đàm phán, nhà hoạch định chính sách và chuyên gia bảo tồn, những người có năng lực hỗ trợ các quy trình hoàn trả trong tương lai.
Vượt ra ngoài việc nâng cao năng lực cho từng cá nhân, chương trình đào tạo còn đóng góp vào một mục tiêu rộng lớn hơn của khu vực: tăng cường khả năng của miền Nam châu Phi trong việc tham gia hiệu quả vào các quy trình hoàn trả, đồng thời bảo đảm những tài sản văn hóa được đưa trở về có thể được bảo tồn bền vững, diễn giải phù hợp và kết nối với các cộng đồng mà lịch sử, bản sắc và tri thức của họ được lưu giữ trong những di sản ấy.
