Vui chơi là một phần tất yếu của tuổi thơ, cũng là điều vô cùng cần thiết cho sự phát triển và học hỏi về thế giới của trẻ. Các chuyên gia nghiên cứu về hoạt động vui chơi của trẻ em cho biết, trẻ em có bản năng vui chơi, nhưng cũng cần đến sự hỗ trợ và sự quan tâm của những người lớn ở xung quanh.
Từ khi ra đời, các em bé đã biết vui chơi. “Chẳng mấy khi một đứa trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ ngừng chơi”, giáo sư tâm lý học ứng dụng Catherine Tamis-LeMonda thuộc Đại học New York cho biết. Là một chuyên gia nghiên cứu về hoạt động vui chơi và học tập ở trẻ nhỏ, giáo sư Tamis-LeMonda đã quan sát trẻ em nhiều năm và rút ra kết luận gần như mọi hoạt động của trẻ nhỏ đều là vui chơi và khám phá, như khi nghịch thức ăn, kéo sách ra khỏi giá hoặc tạo ra tiếng động bằng cách vò một tờ giấy.
“Tôi không đồng ý với quan điểm cho rằng trẻ em chỉ chơi khi chúng ngồi một chỗ cùng một đống đồ chơi”, bà cho biết. “Ngay trong những năm đầu đời, trẻ đã chơi, đồng thời học bằng cách khám phá môi trường xung quanh”.
Trong quá trình thực hiện các nghiên cứu của mình, GS Tamis-LeMonda đã đến từng gia đình để quan sát cách vui chơi của từng đứa trẻ, đặc biệt là quan sát xem hoạt động vui chơi tác động đến khả năng phát triển ngôn ngữ như thế nào. “Tôi cho rằng mọi khía cạnh phát triển đều được dẫn dắt bằng hoạt động vui chơi của trẻ em”, bà cho biết. Về khía cạnh phát triển ngôn ngữ, trẻ nhỏ học từ vựng và các khái niệm trong khi chúng chơi và khám phá những đồ vật ở xung quanh. Về khía cạnh toán học, trẻ em học về khái niệm hình học không gian khi chơi với các khối xếp hình hoặc rút các quyển sách khỏi giá sách. Khả năng vận động cũng được phát triển và hoàn thiện khi trẻ tham gia vào các trò chơi đòi hỏi bò, trườn hoặc chạy nhảy.
Trải nghiệm vui chơi cũng giúp trẻ phát triển khả năng nhận thức, đặc biệt là những trò chơi nhập vai: trẻ em tái hiện lại cuộc sống hàng ngày với trò chơi cho búp bê ăn, ru chó mèo ngủ. Tiếp theo đó, các kỹ năng xã hội, kỹ năng học tập cũng theo đó mà phát triển.
Tuy trẻ có bản năng vui chơi tự nhiên, nhưng những nhà khoa học nghiên cứu về tầm quan trọng của hoạt động vui chơi trong đời sống trẻ em đã chỉ ra rằng hoạt động này có thể bị ảnh hưởng tiêu cực nếu người lớn thờ ơ, thiếu quan tâm đến trẻ. Ở một thái cực khác, khi người lớn quá quan tâm và có xu hướng áp đặt đối với trẻ, thì kết quả đạt được cũng không như mong muốn.
 |
Theo GS tâm lý học Kathy Hirsh-Pasek thuộc Đại học Temple của Hoa Kỳ, số liệu thống kê cho thấy khi trẻ lớn lên và bắt đầu tới trường, thời gian vui chơi của chúng ngày càng bị xâm phạm và thu hẹp.
“Thay vì vui chơi thì lũ trẻ đã làm những gì? Chúng luyện thi!” - GS Hirsh-Pasek cho biết. Tại những lớp học mẫu giáo mà bà nghiên cứu tại hai thành phố New York và Los Angeles vào năm 2009, các giáo viên cho biết trẻ em không có nhiều thời gian để vui chơi. Chương trình trước đây vốn chỉ được bắt đầu dạy từ lớp 1 thì nay đã được đẩy sớm lên cấp mẫu giáo. Thời gian học các môn thủ công hay chạy nhảy, hoạt động bị giảm đi đáng kể. Có tới 25% giáo viên mẫu giáo được hỏi ở Los Angeles cho biết trẻ hoàn toàn không còn có thời gian để chơi tự do.
“Chúng ta đang cố gắng huấn luyện trẻ em trở thành những cỗ máy tính hiệu quả hơn, nhưng con em chúng ta sẽ không bao giờ có thể trở thành những chiếc máy tính tốt hơn máy tính thật”, GS Hirsh-Pasek nói. Bên cạnh việc dạy nội dung cho trẻ em, chúng ta cần phải giúp chúng tăng cường kỹ năng cá nhân, học cách đưa ra những ý tưởng mới, chủ động trong vui chơi, học tập và trong công việc sau này. “Đó là những điều mà con người có thể làm tốt hơn máy tính, và việc vui chơi giúp trẻ em phát triển được những kỹ năng đó”.
Bởi vậy, cha mẹ cần khuyến khích trẻ em vui chơi nhiều hơn bằng cách hạn chế việc đặt ra những mục tiêu học tập cho trẻ từ quá sớm, cho chúng thời gian để chơi đùa, khám phá xung quanh, thỏa mãn trí tò mò. Một điều không kém phần quan trọng khác là phải tạo ra một môi trường không chỉ cho phép trẻ em vui chơi mà còn khuyến khích cha mẹ chúng quan tâm và tham gia vào hoạt động vui chơi đó.
Một trong những ví dụ của phương pháp tiếp cận này trong thực tế là Sáng kiến Cảnh quan Học tập của Viện nghiên cứu Brookings, Hoa Kỳ. Sáng kiến này tập trung vào việc tạo ra những cơ hội vui chơi, học tập ở những địa điểm công cộng nhiều người qua lại. Tại thành phố Philadelphia, Viện Brookings đã triển khai dự án có tên Urban Thinkscape lắp đặt ghế băng có tích hợp trò chơi ghép hình. Trò chơi được thiết kế để phát triển các kỹ năng phối hợp STEM phát triển tư duy về khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học.
Trước ghi những chiếc ghế băng này được lắp đặt, những ông bố bà mẹ ngồi chờ xe bus thường chỉ chú tâm vào chiếc điện thoại thông minh của mình. Nhưng từ khi những chiếc ghế xuất hiện, họ đã quan tâm hơn tới việc chơi trò chơi và tương tác với con cái.
Viện Brookings cũng đã lắp đặt những tấm bảng lớn ở nơi công cộng và mời người qua đường viết chia sẻ những trò chơi họ chơi ngày nhỏ. Trong vòng bốn ngày, tấm bảng đã được viết kín những lời chia sẻ. Và điều lý thú là những hoạt động vui chơi được kể tới trên tấm bảng phần lớn là hoạt động chơi tự do cùng với những đứa trẻ khác.
Khi trẻ em lớn lên, một số trẻ vẫn tiếp tục hoạt động vui chơi tự do có tính hướng ngoại, khám phá thế giới, nhưng một số đứa trẻ khác thì bị hạn chế cả về thời gian và giới hạn của hoạt động vui chơi. “Con người học hỏi được nhiều nhất khi họ chủ động, khi họ tập trung vào điều đang làm, khi có sự tương tác xã hội, và khi hoạt động đó mang lại cho họ niềm vui”, GS Hirsh-Pasek cho biết.
 |
Vui chơi tự do cùng bạn bè sẽ giúp trẻ giảm căng thẳng và cho chúng cơ hội phát triển khả năng xã hội của mình. Nhưng vui chơi có định hướng cũng rất quan trọng. Khi trẻ em lớn lên, cha mẹ cần lựa chọn đồ chơi và môi trường vui có thể thỏa mãn trí tò mò của trẻ, đồng thời mang lại những cơ hội khám phá mới.
Với sự phát triển của công nghệ hiện đại, đặc biệt là sự nở rộ của máy tính bảng và điện thoại thông minh trong những năm trở lại đây, trẻ em đang có chiều hướng chơi với màn hình cảm ứng và các vật thể ảo nhiều hơn là đồ chơi thực sự.
“Tôi rất lo ngại khi trẻ đang ngày càng giành nhiều thời gian để chơi thiết bị điện tử thay vì hoạt động vui chơi thật sự”, GS Tamis-LeMonda bày tỏ ý kiến. Trẻ em cần tương tác với vật thể thật, sờ nắn, sắp xếp, tương tác thật sự với chúng.
Bên cạnh đó, việc cha mẹ giành quá nhiều thời gian sử dụng điện thoại thông minh cũng khiến trẻ mất đi cơ hội vui chơi, học tập thông qua tương tác với cha mẹ. Trong một nghiên cứu công bố năm 2017, GS Hirsh-Pasek cùng các cộng sự đã tiến hành thử nghiệm về việc điện thoại thông minh ảnh hưởng đến khả năng học hỏi của trẻ như thế nào. Họ hướng dẫn cho những người mẹ dạy trẻ 2 tuổi hai từ vựng mới. Khi người mẹ dừng tương tác với con để nhận một cuộc điện thoại gọi đến thì đứa trẻ cũng không học được từ mới được dạy.
Trẻ con vừa chơi vừa học, và người lớn cần phải công nhận và hỗ trợ các hoạt động học tập vui chơi của trẻ. Điều chúng cần nhất là tương tác, trò chuyện, nói cách khác là cần có bạn chơi. Để vui chơi hiệu quả, trẻ không cần tới thứ đồ chơi phức tạp hay đắt tiền nào, mọi cha mẹ đều có thể tự tạo trò chơi cho con từ vật dụng thường ngày quanh nhà, và bao bì nhiều khi còn hấp dẫn đối với trẻ hơn cả thứ đồ chơi gói trong đó.
Khi trẻ lớn lên và tới trường, cha me cũng cần theo dõi, quan sát xem nhà trường có giành cho con em mình đủ thời gian để vui chơi hay không. Ngoài ra, cha mẹ vẫn cần tiếp tục giúp trẻ kết nối và khám phá thế giới xung quanh và tạo ra môi trường tốt hơn cho trẻ vui chơi, học tập. Điều này không có nghĩa là chúng ta phải đưa con cái tới những khu vui chơi giải trí tốn kém, mà chúng ta cần tạo ra niềm vui, cơ hội khám phá ngay trong nhà, trong lớp học, ở những nơi mà hàng ngày trẻ sống và lớn lên.
“Vui chơi không phải một hoạt động đặc thù, mà nó là một phương pháp học tập, một cách lý thú để khám phá thế giới”, GS Tamis-LeMonda nói.
