Xây dựng niềm tin với người dân từ y tế cơ sở

Y tế dự phòng, với trọng tâm là phòng bệnh hơn chữa bệnh, đang trở thành chiến lược cốt lõi để xây dựng một xã hội khỏe mạnh, giảm gánh nặng bệnh tật và nâng cao chất lượng cuộc sống.

_________________

Hệ thống y tế dự phòng Việt Nam đang đối mặt với nhiều hạn chế như thiếu đầu tư cơ sở vật chất, nhân lực chưa đủ nhu cầu và nhận thức cộng đồng về phòng bệnh còn thấp, dẫn đến bệnh tật gia tăng và quá tải bệnh viện. Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt nền móng cho sự chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy khám chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh.

Ngày Nay đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Trần Đắc Phu, nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế để tìm hiểu rõ hơn các giải pháp nâng cao năng lực y tế dự phòng, từ thay đổi tư duy đến xây dựng hệ thống y tế cơ sở vững mạnh.

Từ điều trị bị động sang dự phòng chủ động

Thưa ông, Nghị quyết 72 có ý nghĩa như thế nào trong việc tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân?

PGS.TS Trần Đắc Phu: Nghị quyết 72 mang ý nghĩa hết sức quan trọng khẳng định nguyên tắc “phòng bệnh hơn chữa bệnh” - một quan điểm đã được đề cập trong nhiều nghị quyết trước đây nhưng chưa được thực hiện hiệu quả. Trước đây, chúng ta luôn quán triệt tinh thần “phòng bệnh là chính”, nhưng trên thực tế, công tác này chưa thực sự được ưu tiên và đầu tư xứng tầm. Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 72 đã khẳng định lại cam kết và tư duy mới, trong đó ưu tiên cho công tác phòng bệnh, bởi đầu tư một đồng cho phòng bệnh mang lại hiệu quả gấp nhiều lần, và tiết kiệm hơn so với đầu tư cho điều trị hay chi phí chữa bệnh.

PGS.TS Trần Đắc Phu, nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế.

Phòng bệnh tốt sẽ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, làm cho bệnh tình nhẹ hơn nếu xảy ra, giảm tỷ lệ bệnh nặng, nhập viện và tử vong. Đồng thời, phòng bệnh hiệu quả còn giúp giảm thiểu các biến chứng, di chứng và tàn tật -những gánh nặng lâu dài cho cá nhân, gia đình và toàn xã hội. Bên cạnh đó, chú trọng đến công tác này cũng giúp người dân không bị mất thời gian và thu nhập do ốm đau, bệnh tật. Ví dụ, việc kiểm soát tốt bệnh cao huyết áp giúp phòng tránh đột quỵ, hoặc việc tiêm chủng đầy đủ giúp trẻ em tránh được các di chứng thần kinh do viêm não, qua đó đảm bảo an sinh xã hội.

Nghị quyết 72 nhấn mạnh định hướng chuyển từ khám chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh. Theo ông, cần có những biện pháp gì để thay đổi căn bản tư duy “có bệnh mới đi khám” đã ăn sâu trong đại bộ phận người dân Việt Nam hiện nay?

- Việc thay đổi tư duy này cần được thực hiện một cách có hệ thống, đồng bộ từ cả hai phía: Chính quyền và người dân. Nghị quyết mới đây đã thể hiện rõ quan điểm lãnh đạo của Đảng và Nhà nước. Sự thay đổi này phải lan tỏa đến các cấp chính quyền địa phương, bộ, ngành, đặc biệt là ngành y tế và đội ngũ cán bộ y tế. Ngay cả trong điều trị, tư duy phòng bệnh cũng cần phải được lồng ghép, chẳng hạn như liên kết giữa bệnh viện tuyến trên và y tế cơ sở.

Các bệnh viện tuyến trên sau khi điều trị cho bệnh nhân mắc các bệnh mãn tính như cao huyết áp, ung thư hoặc tiểu đường cần tiếp tục phối hợp chặt chẽ với y tế địa phương để quản lý sức khoẻ cộng đồng. Thay vì chỉ chữa trị những ca bệnh lẻ, bệnh nhân cần được chuyển về địa phương để quản lý sức khỏe, tiếp tục triển khai các biện pháp phòng ngừa và theo dõi.

Ở phía người dân, cần nâng cao nhận thức được về tầm quan trọng và lợi ích của việc phòng bệnh, thông qua việc chủ động tiếp cận với các dịch vụ y tế và kiến thức dự phòng. Ví dụ, người dân phải chủ động tiêm chủng đầy đủ để phòng ngừa các bệnh như bại liệt hay đậu mùa, bởi nếu chỉ đến bệnh viện khi mắc bệnh thì tình trạng sẽ rất nguy hiểm. Thành công của việc thanh toán bệnh bại liệt, đậu mùa và giảm hàng tỷ lệ mắc các bệnh khác nhờ vào vaccine cho thấy tiêm chủng là biện pháp dự phòng hiệu quả nhất. Đối với các bệnh thông thường như sốt xuất huyết, người dân cần chủ động diệt muỗi, lăng quăng và bọ gậy. Y tế cơ sở cần tăng cường truyền thông, tiếp cận cộng đồng để tư vấn và hướng dẫn người dân thực hiện tốt các biện pháp dự phòng, chăm sóc sức khỏe một cách kịp thời.

Y tế cơ sở phải mạnh và gần dân

Để thực hiện hiệu quả mục tiêu phòng bệnh từ sớm, từ xa, từ cơ sở, những cơ chế đột phá nào cần được ưu tiên triển khai nhằm nâng cao năng lực y tế dự phòng, hệ thống y tế cơ sở?

- Để tạo đột phá, chúng ta cần tập trung vào công tác xây dựng và hoàn thiện hệ thống luật pháp, cơ chế chính sách - vốn là điểm nghẽn của điểm nghẽn. Trong đó, cần xây dựng và sửa đổi luật và các quy định để tạo hành lang pháp lý vững chắc cho công tác phòng bệnh, bao gồm các quy định về phòng bệnh bắt buộc, đầu tư nguồn lực và trách nhiệm của người dân.

Tôi cho rằng y tế cơ sở phải mạnh và gần dân, qua đó mới xây dựng được niềm tin với nhân dân. Vai trò then chốt là quản lý sức khỏe cộng đồng, không chỉ chữa bệnh từng ca, mà phải tiếp cận chủ động để tư vấn và phối hợp giữa điều trị với dự phòng bệnh cho người dân trên địa bàn. Chúng ta cũng cần xác định rõ không chỉ chú trọng đầu tư về cơ sở, trang thiết bị hiện đại, mà còn tập trung đầu tư về mặt con người. Nguồn nhân lực cần đảm bảo được cả về số lượng và chất lượng, với chế độ lương bổng hợp lý để giữ chân cán bộ tại cơ sở y tế.

Chính sách bảo hiểm y tế (BHYT) cũng là một điểm cần lưu tâm. Trước đây, chúng ta xây dựng chính sách BHYT chỉ chi trả cho hoạt động khám chữa bệnh. Tuy nhiên, theo tinh thần mới, BHYT cần phải được mở rộng trong chi trả cho các hoạt động phòng bệnh, khám sức khỏe định kỳ và các dịch vụ dự phòng để khuyến khích người dân chủ động chăm sóc sức khỏe.

Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2027, mỗi trạm y tế xã có ít nhất từ 4-5 bác sĩ. Vậy cần có những giải pháp gì nhằm thu hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao về công tác lâu dài tại y tế cơ sở? Nội dung đào tạo có cần điều chỉnh để đáp ứng nhiệm vụ chăm sóc sức khoẻ nhân dân trong tình hình mới hay không?

- Để đạt được mục tiêu về nhân lực tại y tế cơ sở, cần triển khai các chương trình đào tạo theo hướng bác sĩ gia đình, trong đó ưu tiên quản lý sức khỏe cộng đồng và can thiệp quần thể, thay vì chỉ tập trung vào khám và điều trị ca bệnh cá thể. Cán bộ y tế cơ sở phải có trình độ chuyên môn tốt về tư vấn, truyền thông và phát hiện sớm nguy cơ mắc bệnh, đồng thời chủ động tiếp cận cộng đồng. Trước mắt khi chưa thể đào tạo kịp thời theo những thay đổi mới, ngành y tế có thể thực hiện điều chuyển cán bộ từ tuyến huyện hoặc các đơn vị khác sau sáp nhập về tăng cường cho tuyến xã. Đồng thời, tổ chức tập huấn nâng cao chuyên môn theo hướng bác sĩ gia đình để họ tự tin làm việc tại cơ sở và gắn bó lâu dài.

Tuy nhiên, về dài hạn, chúng ta cần chính sách đãi ngộ toàn diện để coi y tế cơ sở là vị trí quan trọng, xóa bỏ suy nghĩ rằng làm việc ở y tế cơ sở là tuyến thấp. Chúng ta cần xây dựng chính sách về lương bổng, bằng cấp và cơ chế phát triển sự nghiệp tương xứng. Cán bộ y tế cơ sở phải được nhìn nhận là những người giỏi chuyên môn, tương tự như bác sĩ, điều dưỡng đều có thể đạt trình độ tiến sĩ, họ làm việc ở vị trí phục vụ trực tiếp cộng đồng.

Theo ông, xác định đúng vị thế, vai trò của y tế dự phòng, y tế cơ sở có tác động như thế nào đến việc giải quyết tình trạng vượt tuyến, quá tải tuyến trên như hiện nay?

- Tác động là rất rõ ràng. Y tế dự phòng và y tế cơ sở được củng cố và xác định đúng vai trò chắc chắn tình trạng vượt tuyến, quá tải tuyến trên sẽ được giảm thiếu đáng kể. Khi chúng ta thực hiện tốt công tác phòng bệnh theo bốn cấp độ, số lượng người mắc bệnh, số ca nặng phải nhập viện sẽ giảm đáng kể. Quan trọng hơn, khi người dân tin tưởng vào năng lực của tuyến dưới, yên tâm vào y tế cơ sở, họ sẽ không cần vượt tuyến, lên tuyến trên để được chăm sóc sức khoẻ.

Ở chiều ngược lại, cán bộ y tế cơ sở phải biết nhận định tình hình bệnh nhân, khi nào nên giữ bệnh nhân tại tuyến dưới (như quản lý bệnh mãn tính, cấp thuốc, tư vấn hàng ngày) và khi nào cần chuyển lên tuyến trên. Trong khi đó, tuyến trên cũng cần thay đổi tư duy, chỉ tập trung giải quyết bệnh nặng và chuyên sâu. Tuyến trên không nên giữ lại bệnh nhân vì cơ chế tự chủ, mà cần có sự phối hợp để chuyển bệnh nhân ổn định về tuyến cơ sở quản lý, tư vấn và điều trị duy trì. Sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ sở điều trị và cơ sở dự phòng sẽ là yếu tố then chốt để giải quyết triệt để tình trạng quá tải bệnh viện. Có thể thấy, để Nghị quyết 72 đi vào cuộc sống, chúng ta cần có sự tham gia phối hợp đồng bộ từ tất cả các bên – chính quyền, bộ ngành, người dân và luật pháp – đảm bảo phát triển y tế toàn diện, bền vững theo tinh thần chủ trương mới.

Xin trân trọng cảm ơn ông!