Di vật băng giá từ quá khứ
Năm 1991, người băng Ötzi – hay còn gọi là xác ướp băng – được tìm thấy tại đèo Tisenjoch, khu vực biên giới giữa Ý và Áo. Đây là phát hiện khảo cổ học băng nổi tiếng nhất từ trước đến nay. Nhờ phương pháp xác định niên đại bằng carbon phóng xạ, các nhà khoa học biết rằng Ötzi cùng các vật dụng đi kèm có niên đại khoảng 5.300 năm. Trong số đó có quần áo, cung tên, rìu đồng và dao đá lửa. Nhờ tình trạng bảo quản đặc biệt của thi thể, giới nghiên cứu thu được nhiều thông tin quý giá về sức khỏe, chế độ ăn uống và những ngày cuối đời của ông.
Giống như Ötzi, nhiều di vật từ cuộc sống của tổ tiên chúng ta trong các vùng núi cao cũng đang dần lộ diện khi băng tan. Trên toàn thế giới, các sông băng và mảng băng vĩnh cửu đang rút đi, mở ra một biên giới khảo cổ học mới. Trong điều kiện thích hợp, băng đóng vai trò như một chiếc tủ đông khổng lồ, bảo tồn hoàn hảo các hiện vật theo thời gian.
Các phát hiện quan trọng nhất đến từ Bắc Mỹ, dãy Alps, Scandinavia và Mông Cổ. Những phát hiện này cung cấp nguồn tư liệu lịch sử vô giá, giúp hiểu rõ hơn cách con người thích nghi với biến đổi khí hậu trong quá khứ.
Cuộc đua với thời gian
Khi băng tiếp tục rút, các hiện vật được tìm thấy ngày càng cổ xưa hơn. Có thể nói, chúng ta đang “tan chảy ngược thời gian” để khám phá lịch sử nhân loại. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra một thách thức lớn: một khi các di vật rời khỏi băng và tiếp xúc với môi trường, chúng sẽ nhanh chóng bị phân hủy nếu không được thu hồi kịp thời.
Những phát hiện đáng kinh ngạc
Năm 2011, một con đường cổ bị mất dấu tại mảng băng Lendbreen, hạt Innlandet, Na Uy đã được phát hiện. Các hiện vật tại đây cho thấy con đường này đã được sử dụng liên tục từ năm 200 đến 1500 CN, với thời kỳ nhộn nhịp nhất vào khoảng năm 1000. Đây là tuyến giao thương quan trọng, nối các trang trại với đồng cỏ mùa hè và các tuyến buôn bán xa hơn tới vịnh Sognefjord. Các hiện vật bao gồm quần áo, công cụ, tàn tích xe trượt tuyết và xương ngựa thồ lẫn chó săn. Nhiều trong số này hiện được trưng bày tại Trung tâm Núi Na Uy ở Lom.
Hiện vật cổ nhất từ băng là một mũi lao ném có niên đại hơn 10.000 năm, được tìm thấy tại dãy Rocky, Mỹ. Một mũi lao tương tự, nhưng trẻ hơn một chút, cũng được phát hiện ở Yukon, Canada. Phương pháp xác định niên đại bằng carbon cho thấy sự chuyển đổi từ công nghệ săn bắn bằng lao sang cung tên diễn ra vào khoảng 1.200 năm trước.
Một phát hiện đáng chú ý khác là đôi ván trượt tuyết tiền sử được bảo quản nguyên vẹn nhất thế giới, tìm thấy tại mảng băng Digervarden, hạt Innlandet. Chiếc đầu tiên được phát hiện năm 2014 và chiếc thứ hai vào năm 2021. Điều đặc biệt là chúng vẫn còn nguyên dây buộc, giúp các nhà nghiên cứu tái tạo và thử nghiệm trượt tuyết theo phong cách thời đại đồ sắt.
Khảo cổ học ở độ cao khắc nghiệt
Khảo cổ học băng diễn ra trong điều kiện hoàn toàn khác biệt so với khảo cổ học truyền thống. Các địa điểm khảo sát nằm ở độ cao từ 1.800-3.000 mét so với mực nước biển, với địa hình dốc, đá lởm chởm. Phần lớn hiện vật được tìm thấy gần mép băng đang tan, nhưng trong những năm có đợt tan chảy mạnh, một số có thể lộ ra ngay trên bề mặt băng.
Điều kiện bảo tồn tốt nhất thường xuất hiện tại các mảng băng cố định – những vùng băng nhỏ bám chặt vào nền đất. Các mảng băng này có thể lưu giữ hiện vật làm từ chất liệu hữu cơ như gỗ, da và vải trong hàng nghìn năm.
Những bí ẩn được tiết lộ
Những phát hiện khảo cổ từ băng cho thấy con người từng sinh sống ở vùng núi cao nhiều hơn ta tưởng, ngay cả trong mùa đông. Ở Scandinavia và Bắc Mỹ, thợ săn từng đuổi theo tuần lộc, loài vật tìm đến các mảng băng vào mùa hè để tránh côn trùng. Họ để lại những mũi tên, mũi lao ném và nhiều vật dụng thường ngày như quần áo, công cụ, cỏ khô cho gia súc và thậm chí cả xe trượt tuyết. Các tuyến đường vận chuyển cổ xưa này đặc biệt phổ biến ở dãy Alps và cả ở Na Uy.
Băng đang tan nhanh hơn bao giờ hết
Nhiệt độ toàn cầu tăng cao khiến các sông băng và mảng băng vĩnh cửu tan chảy với tốc độ ngày càng nhanh. Ngay cả khi con người ngừng hoàn toàn việc phát thải khí nhà kính từ hôm nay, băng vẫn sẽ tiếp tục rút đi do quán tính của quá trình biến đổi khí hậu.
Tại Na Uy, ước tính từ 60-80% lượng băng trên núi sẽ biến mất vào cuối thế kỷ này ngay cả khi khí thải được cắt giảm hoàn toàn. Nếu tình hình tiếp diễn theo các cam kết khí hậu hiện tại, con số này có thể lên tới 90%. Hiện tại, chỉ có hai khu vực – Yukon (Canada) và hạt Innlandet (Na Uy) – có chương trình cứu hộ khảo cổ học băng được tài trợ dài hạn. Các khu vực khác chỉ có những nỗ lực hạn chế và phụ thuộc vào các khoản tài trợ ngắn hạn.
Ngoài hiện vật, băng còn lưu giữ các dữ liệu môi trường quan trọng như DNA cổ đại, tro núi lửa, phấn hoa và chỉ số khí hậu. Những tài liệu này thậm chí còn mong manh hơn xương hay công cụ, và sẽ bị hủy hoại vĩnh viễn khi băng tan hết. Vì vậy, các nhà khoa học đã bắt đầu thu thập lõi băng để lưu giữ những bằng chứng quý giá này.
Hiện tại, khảo cổ học băng đang trải qua giai đoạn sôi động nhất. Nhưng có lẽ đến cuối thế kỷ này, lĩnh vực này sẽ dần chuyển từ khai quật thực địa sang nghiên cứu hiện vật trong bảo tàng. Trong lúc đó, các nhà khảo cổ, nhà khoa học môi trường và cộng đồng địa phương cần phối hợp để cứu lấy càng nhiều lịch sử từ băng tan càng tốt – trước khi quá muộn.
