Các ca sốt xuất huyết đang gia tăng nhanh chóng trên toàn cầu, trong bối cảnh biến đổi khí hậu và hiện tượng El Niño có thể khiến nguy cơ bùng phát dịch trong năm 2026 đạt mức cao kỷ lục.
Sốt xuất huyết là bệnh do virus gây ra, lây sang người qua vết đốt của muỗi cái thuộc nhóm Aedes.
Số ca mắc đã tăng mạnh từ khoảng 500.000 ca vào năm 2000 lên hơn 14 triệu ca trong năm 2024, với khoảng 10.000 ca tử vong.
Dù gây tác động lớn, căn bệnh này vẫn được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào nhóm “bệnh nhiệt đới bị lãng quên,” tức các bệnh chủ yếu ảnh hưởng đến người nghèo và còn thiếu phương pháp điều trị hiệu quả.
Trong nhiều thập kỷ qua, căn bệnh do virus với cơ chế phức tạp này vẫn là thách thức lớn đối với giới khoa học, khi các nhà nghiên cứu vẫn chưa ngừng tìm kiếm phương pháp điều trị và vaccine hiệu quả.
Mức độ cấp bách càng gia tăng khi nguy cơ bùng phát dịch trong năm 2026 được đánh giá là cao, liên quan đến khả năng xuất hiện trở lại của hiện tượng El Niño, với xác suất khoảng 62% trong giai đoạn từ tháng 6-8 và có thể lên tới 80% vào mùa Thu.
Theo một nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature, các đợt El Niño thường gắn với làn sóng bùng phát sốt xuất huyết tại những khu vực mà muỗi Aedes và virus đã lưu hành. Ví dụ, các đợt El Niño trong giai đoạn 2015-2016 và 2023-2024 được cho là đã làm tăng thêm lần lượt 4,1 triệu và 9,6 triệu ca bệnh so với mức thông thường.
Phát biểu tại Hội nghị thượng đỉnh Một sức khỏe diễn ra từ ngày 5-7/4 tại thành phố Lyon (Pháp), ông Jarbas Barbosa, Giám đốc Tổ chức Y tế Liên Mỹ, cảnh báo sốt xuất huyết không còn là bệnh nhiệt đới đơn thuần mà đã trở thành “chỉ báo toàn cầu” về tác động của biến đổi môi trường đối với y tế công cộng.
Trước tình hình này, nhiều sáng kiến hợp tác quốc tế đang được thúc đẩy. Kenya đã gia nhập Liên minh chống sốt xuất huyết cùng với Thái Lan, Ấn Độ, Malaysia và Brazil nhằm đẩy nhanh nghiên cứu các phương pháp điều trị, với sự hỗ trợ tài chính khoảng 20 triệu euro (tương đương khoảng 21,6 triệu USD) từ Liên minh châu Âu (EU).
Hiện có 13 phương pháp điều trị đang được nghiên cứu trên toàn cầu, từ giai đoạn tiền lâm sàng đến thử nghiệm lâm sàng. Tổ chức Sáng kiến Thuốc cho các bệnh bị lãng quên (DNDi) đang thúc đẩy thử nghiệm hai hướng điều trị mới, gồm kháng thể đơn dòng và thuốc kháng virus, nhằm ứng phó với các ca bệnh nặng.
Trong lĩnh vực vaccine, Viện Butantan của Brazil đã được cấp phép lưu hành sản phẩm vào cuối năm 2025, với hiệu quả bảo vệ nhập viện đạt 80,5% trong ít nhất 5 năm. Trong khi đó, vaccine Qdenga của Tập đoàn Takeda đã được cấp phép tại châu Âu, song chưa được chấp thuận tại Mỹ và hiện chưa được bảo hiểm hoàn trả chi phí tại Pháp.
Song song với đó, các nhà khoa học tại Viện Nghiên cứu Phát triển (Pháp) đang nghiên cứu hướng tiếp cận mới, không tác động trực tiếp vào virus mà nhắm vào các hợp chất trong nước bọt muỗi nhằm ngăn chặn quá trình lây nhiễm ngay từ da người.
Theo các chuyên gia, sốt xuất huyết liên quan chặt chẽ đến sức khỏe con người, động vật và môi trường, do đó việc kiểm soát dịch bệnh không thể tách rời các biện pháp kiểm soát muỗi truyền virus.
Nhiều giải pháp mới thân thiện với môi trường đang được triển khai, trong đó có việc đưa vi khuẩn vào muỗi để làm gián đoạn khả năng lây truyền virus, qua đó khiến chúng không còn gây hại. Cách tiếp cận này hiện được áp dụng tại Brazil và Peru, với mục tiêu bảo vệ hơn 140 triệu người trong vòng 10 năm tới.
