Trong bối cảnh xã hội công nghiệp ngày càng phát triển, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, tại Cao Bằng, du khách vẫn có thể cảm nhận rõ nét những sắc màu văn hóa được cộng đồng các dân tộc nơi đây gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Người dân vẫn bền bỉ duy trì các nghề thủ công truyền thống, đưa sản phẩm văn hóa bản địa ra thị trường trong nước và quốc tế, góp phần tạo nên điểm nhấn du lịch đặc sắc cho vùng non nước Cao Bằng.
Trải nghiệm làng nghề - điểm nhấn thu hút du khách
Bên cạnh cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, điều thu hút du khách đến với Cao Bằng chính là cơ hội trải nghiệm đời sống văn hóa bản địa, đặc biệt tại các làng nghề truyền thống. Vợ chồng ông Davir Liero, du khách Pháp cho biết, vợ chồng ông quay trở lại Cao Bằng lần thứ hai để tham quan các làng nghề như làng hương Phja Thắp, làng giấy bản Dìa Trên, làng nhuộm vải chàm Phúc Sen và làng dệt thổ cẩm Luống Nọi. Theo ông, người dân nơi đây hiền hậu, cần cù, với đôi bàn tay khéo léo đã tạo nên những sản phẩm tinh xảo, thân thiện với môi trường.
Nghề dệt thổ cẩm là một trong những nghề truyền thống tiêu biểu của địa phương. Bà Nông Thị Thược, nghệ nhân dân tộc Tày ở làng Luống Nọi đã gắn bó với khung cửi hơn nửa thế kỷ. Theo bà, dệt thổ cẩm đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ; mỗi hoa văn đều lấy cảm hứng từ thiên nhiên như bông lúa, cánh chim, dòng suối. Người thợ phải ghi nhớ từng chi tiết để dệt từ mặt trái của vải mà không có bản vẽ. Một sản phẩm hoàn chỉnh có thể mất vài ngày. Dù giá trị kinh tế chưa cao, bà vẫn giữ nghề vì coi đây là di sản quý.
Hiện nay, các sản phẩm thổ cẩm như khăn, túi, đồ trang trí ngày càng được du khách ưa chuộng, thậm chí xuất hiện tại các sự kiện của UNESCO trong khuôn khổ Công viên địa chất Toàn cầu Non nước Cao Bằng.
Ngoài thổ cẩm, người Dao Tiền ở Hoài Khao nổi tiếng với kỹ thuật vẽ sáp ong trên vải chàm, tạo hoa văn trắng trên nền xanh đậm. Người Nùng An ở Quảng Uyên chiếm phần lớn lao động trong các làng nghề làm hương, giấy bản, nhuộm vải chàm.
Tại làng giấy bản Dìa Trên, nhiều hộ dân đã gắn bó hàng chục năm với nghề, thực hiện đầy đủ các công đoạn từ ngâm vỏ cây, giã bột đến tráng giấy. Những tờ giấy bản trắng ngà, bền dai được dùng trong sinh hoạt và nghi lễ truyền thống.
Gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch bền vững
Từ thổ cẩm rực rỡ, hương thơm thảo mộc đến giấy bản mộc mạc, mỗi sản phẩm đều chứa đựng câu chuyện văn hóa của cộng đồng. Những năm gần đây, cùng với sự phát triển du lịch, nhiều giá trị văn hóa truyền thống được khai thác thành sản phẩm du lịch. Người dân vừa bảo tồn di sản vừa sáng tạo để lan tỏa bản sắc địa phương.
Năm 2025, tại Hội chợ Triển lãm Quốc gia, gian hàng Cao Bằng đã giới thiệu nhiều giá trị văn hóa đặc sắc, trong đó có nghệ nhân trình diễn hát Then, đàn Tính, dệt thổ cẩm, chế biến ẩm thực. Đây là điểm nhấn thu hút đông đảo du khách.
Nhiều sản phẩm văn hóa do cộng đồng gìn giữ và sáng tạo cũng được quảng bá rộng rãi tại các hội chợ, sự kiện du lịch. Từ thổ cẩm, hương thảo mộc đến các món ăn như bánh cuốn, thạch đen, bánh khảo, lạp sườn hun khói... đều góp phần tạo nên không gian văn hóa đặc sắc.
Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nông Thị Tuyến, chính những sản phẩm thủ công do người dân làm ra đã trở thành “sứ giả” quảng bá hình ảnh du lịch địa phương.
Từ những trải nghiệm tại hội chợ năm 2025, anh Nguyễn Minh Đức, du khách Hà Nội đã quyết định lựa chọn Cao Bằng là điểm đến trong ba ngày đầu xuân năm 2026. Tại các điểm du lịch nổi tiếng như thác Bản Giốc, Pác Bó, Núi Mắt Thần, du khách không chỉ tham quan cảnh quan mà còn được trực tiếp trải nghiệm các hoạt động văn hóa do người dân địa phương tổ chức.
Ở làng đá cổ Khuổi Ky, nhiều gia đình người Tày phát triển mô hình du lịch cộng đồng. Du khách được tham gia làm bánh, nghe kể về phong tục, thưởng thức hát Then, đàn Tính. Những trải nghiệm này giúp họ hiểu hơn về văn hóa địa phương và thấy chuyến đi ý nghĩa hơn.
Cộng đồng các dân tộc thiểu số tại Cao Bằng không chỉ duy trì nghề truyền thống mà còn tích cực tham gia các hoạt động văn hóa, truyền dạy cho thế hệ trẻ. Nhiều câu lạc bộ hát Then, tổ dệt thổ cẩm, nhóm ẩm thực truyền thống được thành lập, thu hút đông đảo người dân tham gia, góp phần đưa di sản văn hóa vào đời sống hằng ngày. Đáng chú ý, nhiều hộ gia đình đã mạnh dạn khởi nghiệp từ nghề truyền thống, từng bước chuyển hóa giá trị văn hóa bản địa thành sản phẩm kinh tế.
Hiện toàn tỉnh có 174 sản phẩm OCOP, trong đó hơn một nửa do người dân trực tiếp sản xuất hoặc khởi nghiệp. Nhiều sản phẩm như thổ cẩm, thạch đen, bún ngũ sắc, quà tặng du lịch đã được cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Những định hướng này phù hợp với chủ trương bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, coi văn hóa là nền tảng tinh thần, đồng thời là nguồn lực cho phát triển kinh tế-xã hội. Ủy ban Nhân dân tỉnh Cao Bằng xác định gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch, tạo sinh kế bền vững cho người dân. Tại Quảng Uyên, phần lớn lao động trong các làng nghề truyền thống vừa duy trì bản sắc, vừa đổi mới sản phẩm phục vụ du lịch, qua đó nâng cao thu nhập.
Từ trang phục truyền thống, món ăn đặc sắc đến làn điệu Then, cộng đồng các dân tộc thiểu số ở Cao Bằng vẫn lặng lẽ gìn giữ giá trị văn hóa bản địa. Bằng sự khéo léo, cần mẫn và niềm tự hào dân tộc, họ không chỉ bảo tồn di sản mà còn trở thành “đại sứ văn hóa,” góp phần quảng bá hình ảnh Non nước Cao Bằng, hướng tới mục tiêu phát triển văn hóa gắn với kinh tế-xã hội bền vững.
