Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), thiên tai xảy ra ngày 26/8 là một vụ sụt trượt sườn núi có liên quan đến băng, tạo ra năng lượng tương đương một trận động đất có độ lớn 5,2. Khối băng, đá và đất khổng lồ đổ xuống thung lũng, gây dòng chảy bùn đá và nước với sức tàn phá lớn. Phân tích của USGS cho thấy đây không phải là một trận động đất như nhận định ban đầu.
Điều đáng lo ngại là những vụ sụp đổ tương tự có thể tiếp diễn. Khi một phần sườn núi hoặc lớp băng mất ổn định và sụp xuống, các khu vực kế cận có thể tiếp tục bị suy yếu. Chuyên gia Simon Cox thuộc Viện Khoa học GNS của New Zealand nhận định không thể loại trừ khả năng những khối vật chất khác ở khu vực nguồn tiếp tục sạt xuống, gây ra các đợt dòng chảy mới.
Một nguy cơ khác là sự hình thành và gia tăng nhanh của các hồ nước do băng, đá và đất chặn dòng. Nepal hiện đang theo dõi hai hồ ở thượng nguồn khu vực bị ảnh hưởng. Một hồ đã bắt đầu thoát nước, trong khi hồ còn lại lớn hơn và chưa có lối thoát rõ ràng, khiến áp lực nước và nguy cơ lũ tiếp tục xảy ra là hoàn toàn có thể.
Hiện tượng này liên quan đến một dạng hiểm họa được gọi là lũ do hồ băng tan vỡ (GLOF), xảy ra khi các hồ hình thành trước hoặc trong quá trình băng hà tan đột ngột thoát nước. Đây là một trong những rủi ro ngày càng được quan tâm tại khu vực Hindu Kush - Himalaya.
Trung tâm Quốc tế Phát triển Núi tổng hợp (ICIMOD) cho biết các sông băng tại Hindu Kush - Himalaya đang mất băng với tốc độ gia tăng. Giai đoạn 1990-2020, diện tích sông băng trong khu vực giảm khoảng 12%, trong khi lượng băng dự trữ ước tính giảm 9%. Đáng chú ý, các sông băng nhỏ, vốn chiếm khoảng 3/4 tổng số sông băng trong khu vực, đang suy giảm nhanh hơn và có thể làm gia tăng các nguy cơ như lũ do hồ băng tan vỡ.
Các nhà khoa học cũng cảnh báo biến đổi khí hậu không chỉ làm băng thu hẹp mà còn có thể làm thay đổi độ ổn định của địa hình núi cao. Nhiệt độ tăng thúc đẩy quá trình tan băng vĩnh cửu, làm suy yếu vật liệu gắn kết các sườn núi, từ đó làm tăng nguy cơ đá rơi, sạt lở và dòng chảy bùn đá. Những nguy cơ này đặc biệt nghiêm trọng khi các khu dân cư, tuyến đường và điểm du lịch nằm dưới các sườn núi hoặc gần hồ băng.
Tuy nhiên, ICIMOD và các chuyên gia khí hậu nhấn mạnh cần thận trọng khi quy trực tiếp một vụ việc cụ thể cho biến đổi khí hậu. Để xác định vai trò của khí hậu trong vụ sụt trượt lần này cần có các nghiên cứu kỹ lượng, so sánh khả năng xảy ra sự kiện trong điều kiện khí hậu hiện nay với thời kỳ trước khi Trái Đất nóng lên do phát thải khí nhà kính.
Dù vậy, giới khoa học cho rằng thảm họa vừa qua là lời cảnh báo rõ ràng về mức độ dễ tổn thương ngày càng lớn của Himalaya. Trong bối cảnh lượng băng tiếp tục suy giảm, việc lập bản đồ các khu vực nguy hiểm, theo dõi hồ băng bằng vệ tinh, cảm biến và hệ thống cảnh báo sớm sẽ ngày càng quan trọng để giảm thiểu rủi ro cho các cộng đồng ở hạ lưu.
