 |
Cửa sổ tưởng nhớ Sarah Faye Sumner được sản xuất năm 1912. Ảnh: Sách Masterworks of Louis Comfort Tiffany của Alastair Duncan, xuất bản năm 1989. |
Qua các nghiên cứu và hiện vật được lưu giữ tại bảo tàng, cuốn sách chỉ ra rằng dưới thời Louis Comfort Tiffany và Tiffany Studios, cửa sổ kính màu không còn chỉ là phương tiện minh họa các tích truyện tôn giáo mà dần trở thành không gian để tưởng niệm, chiêm niệm và gợi mở cảm xúc thông qua thiên nhiên.
Đó không phải là sự phủ nhận truyền thống lâu đời của nghệ thuật kính màu nhà thờ, mà là một hướng phát triển mới, nơi ánh sáng, cây cối, hoa lá và phong cảnh được sử dụng để diễn đạt những giá trị tinh thần theo một cách khác.
Từ những câu chuyện Kinh Thánh đến ký ức về con người
Một trong những nội dung đáng chú ý của cuốn sách là phần phân tích về ecclesiastical windows – cửa sổ kính màu dành cho các công trình tôn giáo. Theo các tác giả, cửa sổ kính màu đã trở thành một phần quen thuộc trong các nhà thờ từ cuối thế kỷ XIX, đặc biệt đối với các gia đình có điều kiện tài chính.
Ban đầu, chủ đề phổ biến nhất vẫn là các hình ảnh kể lại những câu chuyện trong Kinh Thánh. Những nhân vật như Chúa Jesus, Đức Mẹ Maria hay các vị thánh xuất hiện với mật độ dày đặc, phản ánh chức năng truyền thống của cửa sổ kính màu như một phương tiện truyền tải giáo lý bằng hình ảnh.
Tuy nhiên, cuốn sách cho biết đến năm 1933, riêng Tiffany Studios đã sản xuất hàng nghìn cửa sổ kính màu cho các nhà thờ trên khắp nước Mỹ. Sự phát triển mạnh mẽ này cũng kéo theo những thay đổi về nhu cầu của khách hàng và cách các nghệ sĩ tiếp cận loại hình nghệ thuật đặc biệt này.
Một xu hướng nổi bật được các tác giả nhắc đến là memorial windows – những cửa sổ kính màu được đặt làm để tưởng niệm người đã khuất.
 |
Louis Comfort Tiffany, Tiffany Studios, Hoa sơn thù du (Dogwood), khoảng 1900–1915. Kính Favrile ghép bằng khung chì (Leaded Favrile glass), kích thước 100 × 56 in. (tương đương 254 × 142,2 cm). Có dòng chữ "TIFFANY STUDIOS / NEW YORK" bằng men đen ở góc dưới bên phải. Hiện vật do Frank Stanton hiến tặng để tưởng niệm Ruth Stephenson Stanton vào năm 1995. (Số kiểm kê: 1995.204) |
 |
Louis Comfort Tiffany, Tiffany Studios. Magnolias and Irises (Hoa mộc lan và hoa diên vĩ )(khoảng 1908). Kính Favrile ghép bằng khung chì, 153 × 106,7 cm. Hiện lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (New York). Hiện vật do một nhà tài trợ ẩn danh hiến tặng để tưởng niệm ông và bà A. B. Frank (1981) |
 |
Louis Comfort Tiffany, Tiffany Studios, Quang cảnh Vịnh Oyster (View of Oyster Bay), khoảng 1908. Từng được lắp đặt tại dinh thự của William C. Skinner ở thành phố New York. Kính Favrile ghép bằng khung chì, kích thước 72¾ × 66½ in. (tương đương 184,8 × 168,9 cm). Bảo tàng Nghệ thuật Hoa Kỳ Morse (The Charles Hosmer Morse Museum of American Art, Winter Park, Florida) cho mượn để trưng bày, nhằm tưởng niệm Charles Hosmer Morse. (Số hiệu: L.1978.19) |
Theo cuốn sách, đây trở thành một thông lệ phổ biến tại nhiều nhà thờ ở Mỹ vào cuối thế kỷ XIX. Thay vì chỉ đơn thuần trang trí không gian thờ phụng, các gia đình hoặc cộng đồng lựa chọn hiến tặng một ô cửa kính màu nhằm tưởng nhớ một người thân, một giáo sĩ hoặc một thành viên có nhiều đóng góp cho giáo hội.
Như vậy, cửa sổ kính màu không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn trở thành một hình thức lưu giữ ký ức tập thể, gắn kết đời sống của cộng đồng với không gian linh thiêng.
Khi thiên nhiên bước vào không gian nhà thờ
Điểm thú vị mà cuốn Louis Comfort Tiffany at The Metropolitan Museum of Art nhấn mạnh là dù vẫn thực hiện nhiều tác phẩm dựa trên các chủ đề Kinh Thánh, Tiffany Studios không giới hạn mình trong những mô-típ truyền thống.
Các tác giả nhận xét rằng những cửa sổ tưởng niệm tại nhà thờ và lăng mộ ngày càng xuất hiện nhiều khung cảnh rừng cây xanh tươi, dòng suối len qua thung lũng, núi non hay các họa tiết hoa lá. Những hình ảnh này không còn giữ vai trò trang trí đơn thuần mà trở thành một phần của ngôn ngữ biểu đạt.
Đây là một thay đổi đáng chú ý nếu đặt trong lịch sử phát triển của nghệ thuật kính màu. Thay vì chỉ kể lại một câu chuyện cụ thể trong Kinh Thánh, cửa sổ kính màu bắt đầu hướng người xem đến cảm giác bình yên, sự hồi tưởng và chiêm nghiệm thông qua vẻ đẹp của thiên nhiên.
Các ví dụ được giới thiệu trong sách cho thấy thiên nhiên hiện diện dưới nhiều hình thức khác nhau: từ những cành mộc lan nở trắng, dây tử đằng buông rủ, những chùm nho, cho đến các khu vườn, dòng nước hay phong cảnh mùa thu.
Theo các tác giả, sự xuất hiện ngày càng nhiều của các đề tài này phản ánh mối quan tâm sâu sắc của Louis Comfort Tiffany đối với thế giới tự nhiên. Thiên nhiên trở thành chất liệu để ông và các cộng sự khám phá khả năng biểu đạt của kính màu, đồng thời mang đến cho không gian tôn giáo một bầu không khí gần gũi và giàu chất suy tưởng.
 |
Nhà nguyện Tiffany. Ảnh: Bảo tàng Morse |
 |
Tác phẩm “Field of Lilies” (Cánh đồng hoa ly) đặt trong nhà nguyện Tiffany. Ảnh: Bảo tàng Nghệ thuật Hoa Kỳ Charles Hosmer Morse |
Những bản thiết kế cho thấy một hướng tiếp cận mới
Trong phần giới thiệu các bản thiết kế gốc của Tiffany Studios, cuốn sách mang đến nhiều ví dụ minh họa cho cách các ý tưởng được phát triển.
Một trong số đó là bản thiết kế của Frederick Wilson dành cho sáu cửa sổ tại Nhà thờ Arlington Street ở Boston. Theo mô tả trong sách, loạt cửa sổ này vẫn sử dụng các nhân vật Kinh Thánh quen thuộc, nhưng đồng thời kết hợp với những yếu tố trang trí giàu tính biểu tượng như thiên thần, mái vòm, dải băng chữ và các chi tiết thực vật.
 |
Trái Frederick Wilson (Tiffany Studios), Thiết kế cửa sổ kính màu "Mối phúc" cho Nhà thờ Arlington Street (Boston), 1905. Màu nước, gouache, mực và than chì trên bìa minh họa. Nguồn: The Metropolitan Museum of Art. Phải: Louis Comfort Tiffany/Tiffany Studios, Thiết kế cửa sổ kính màu hình tượng, khoảng 1910–1920. Màu nước trên nền than chì. Nguồn: The Metropolitan Museum of Art. |
Bên cạnh đó, các tác giả cũng giới thiệu một số phương án thiết kế khác dành cho các công trình tôn giáo, trong đó đáng chú ý là những bố cục sử dụng cây cối và phong cảnh thay cho những cảnh Kinh Thánh đông nhân vật.
Cuốn sách nhận xét rằng Tiffany Studios đã đề xuất nhiều lựa chọn khác nhau cho khách hàng, từ các chủ đề tôn giáo truyền thống đến những thiết kế lấy cảm hứng từ thiên nhiên. Điều này cho thấy ngôn ngữ tạo hình của cửa sổ kính màu đã trở nên phong phú hơn nhiều so với các khuôn mẫu trước đó.
Ánh sáng trở thành ngôn ngữ của sự tưởng nhớ
Theo cuốn sách, sự thay đổi về đề tài cũng kéo theo sự thay đổi trong cách người xem tiếp cận cửa sổ kính màu.
Nếu trước đây, người xem thường đứng trước một ô cửa để "đọc" câu chuyện được kể bằng hình ảnh, thì với nhiều tác phẩm của Tiffany Studios, trải nghiệm ấy trở nên giàu tính cảm nhận hơn.
Ánh sáng xuyên qua nhiều lớp kính, phản chiếu trên những cánh hoa, tán lá hay mặt nước khiến khung cảnh liên tục biến đổi theo thời gian trong ngày. Chính ánh sáng giúp những ô cửa tưởng niệm không mang cảm giác u buồn mà trở nên nhẹ nhàng, thanh thản và giàu hy vọng.
Qua đó, thiên nhiên không thay thế các giá trị tôn giáo mà bổ sung thêm một cách diễn đạt mới về ký ức, sự an ủi và niềm tin.
Một góc nhìn đáng chú ý từ Bảo tàng Metropolitan
Điều khiến chương sách này trở nên hấp dẫn không nằm ở việc giới thiệu thật nhiều tác phẩm của Louis Comfort Tiffany, mà ở cách các nhà nghiên cứu của Bảo tàng Metropolitan lý giải sự thay đổi trong tư duy sáng tạo của Tiffany Studios.
Thông qua các cửa sổ kính màu dành cho nhà thờ, người đọc nhận ra rằng nghệ thuật kính màu Mỹ cuối thế kỷ XIX không chỉ tiếp nối truyền thống châu Âu mà còn dần mở rộng phạm vi biểu đạt. Bên cạnh những câu chuyện Kinh Thánh quen thuộc, phong cảnh, cây cối, hoa lá và ánh sáng cũng trở thành những phương tiện truyền tải cảm xúc và ký ức.
 |
Đọc bản tiếng Anh tại: https://cdn.sanity.io/files/cctd4ker/production/8d88c8cdbb9292d064df647ed803567e562d5fbe.pdf |
Đến tận nay, nhiều cửa sổ kính màu của Tiffany vẫn mang đến cho người xem cảm giác tĩnh lặng và suy tư. Chúng không chỉ kể một câu chuyện cụ thể, mà còn tạo nên một không gian để con người dừng lại, chiêm ngưỡng ánh sáng và tưởng nhớ những người đã đi qua cuộc đời mình – một góc nhìn đầy thú vị mà Louis Comfort Tiffany at The Metropolitan Museum of Art đã dành nhiều trang để phân tích thông qua các hiện vật đang được lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan.
