 |
Đọc sách tại: https://cdn.sanity.io/files/cctd4ker/production/8d88c8cdbb9292d064df647ed803567e562d5fbe.pdf (bản tiếng Anh) |
Từ góc nhìn của các nhà nghiên cứu tại Met, mỗi loại kính mà Tiffany phát triển đều không phải một thử nghiệm ngẫu hứng, mà nhằm giải quyết một vấn đề thị giác rất cụ thể.
Nhắc đến Louis Comfort Tiffany, công chúng thường nghĩ ngay đến những chiếc đèn kính màu rực rỡ đã trở thành biểu tượng của phong cách Art Nouveau. Tuy nhiên, cuốn Louis Comfort Tiffany at The Metropolitan Museum of Art do Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (New York) xuất bản lại lựa chọn một cách tiếp cận khác. Thay vì tập trung kể câu chuyện về cuộc đời hay những mẫu đèn nổi tiếng, các tác giả dành nhiều dung lượng để lý giải điều đã làm nên vị thế của Tiffany trong lịch sử nghệ thuật kính màu: ông đã thay đổi cách con người sử dụng chính vật liệu kính để tái hiện ánh sáng và thiên nhiên.
Qua những phân tích trong sách, có thể thấy các loại kính nổi tiếng của Tiffany không đơn thuần là những thử nghiệm về vật liệu. Mỗi phát minh đều ra đời nhằm giải quyết một vấn đề thị giác rất cụ thể. Với Tiffany, kính không còn là bề mặt để người nghệ sĩ vẽ lên, mà bản thân tấm kính đã trở thành phương tiện biểu đạt.
Khi vật liệu trở thành ngôn ngữ của nghệ thuật
Cuốn sách mở đầu bằng việc đặt Tiffany trong bối cảnh lịch sử của nghệ thuật kính màu phương Tây. Từ thế kỷ XII và XIII, các nhà thờ lớn ở Pháp như Chartres hay Sainte-Chapelle đã đưa nghệ thuật kính màu lên đỉnh cao với những cửa sổ rực rỡ, nơi màu sắc và ánh sáng được sử dụng để kể các câu chuyện Kinh Thánh.
 |
Louis Comfort Tiffany (1848-1933) |
Đến cuối thế kỷ XIX, Tiffany không phủ nhận truyền thống đó, nhưng ông lựa chọn một hướng phát triển khác. Theo phân tích của cuốn sách, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào kỹ thuật vẽ và tô màu trên bề mặt kính, ông tập trung vào việc khai thác chính đặc tính của vật liệu.
Đây được xem là bước ngoặt quan trọng. Màu sắc, độ trong, độ đục, các vân và kết cấu tự nhiên của kính không còn đóng vai trò phụ trợ mà trở thành yếu tố tạo nên hình khối, chiều sâu và cảm giác không gian. Nói cách khác, nếu nghệ thuật kính màu truyền thống thường sử dụng kính như nền để thể hiện hội họa, thì Tiffany lại biến bản thân tấm kính thành chất liệu hội họa.
Chính tư duy ấy dẫn đến hàng loạt cải tiến kỹ thuật mà cuốn sách dành nhiều trang để phân tích.
Mỗi loại kính là lời giải cho một hiệu ứng thị giác
Một trong những điểm thú vị nhất của cuốn sách là cách lý giải sự ra đời của nhiều loại kính khác nhau trong Tiffany Studios. Chúng không xuất hiện chỉ vì mục đích tạo ra những bề mặt mới lạ, mà mỗi loại đều được phát triển để tái hiện một hiện tượng của thiên nhiên.
 |
Louis Comfort Tiffany, Tiffany Studios. Magnolias and Irises (Hoa mộc lan và hoa diên vĩ )(khoảng 1908). Kính Favrile ghép bằng khung chì, 153 × 106,7 cm. Hiện lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (New York). Hiện vật do một nhà tài trợ ẩn danh hiến tặng để tưởng niệm ông và bà A. B. Frank (1981) |
 |
Chi tiết hoa mộc lan (magnolia) và diên vĩ (iris) bằng kính. |
Đầu tiên là kính opalescent – loại kính được nhắc đến như một trong những bước tiến quan trọng nhất của nghệ thuật kính màu hiện đại. Cuốn sách cho biết Tiffany đã phát triển và đăng ký sáng chế loại kính này, nổi bật bởi hiệu ứng trắng sữa và khả năng tạo nên cảm giác mềm mại, chuyển sắc. Chính nhờ đặc tính ấy, nghệ sĩ có thể diễn tả những vùng mây, sương, ánh sáng dịu hay sắc độ của da người mà không cần dựa nhiều vào việc tô màu bằng sơn.
Theo các tác giả, sự xuất hiện của kính opalescent đã làm thay đổi hoàn toàn phương pháp sáng tác. Thay vì dùng men màu để tạo bóng hay chuyển tông trên bề mặt kính như truyền thống, nghệ sĩ có thể lựa chọn ngay những tấm kính đã sở hữu sắc độ và hiệu ứng mong muốn.
Một ví dụ khác là ripple glass – loại kính có bề mặt gợn sóng. Cuốn sách giải thích rằng Tiffany sử dụng kỹ thuật này để mô phỏng nước. Các gợn nổi trên kính không chỉ tạo hiệu ứng trang trí mà còn khiến ánh sáng bị bẻ hướng khi xuyên qua vật liệu, tạo cảm giác mặt nước đang chuyển động. Đó là lý do những hồ nước, con suối hay mặt biển trong các cửa sổ kính của Tiffany luôn mang vẻ sống động đặc biệt.
Trong khi đó, drapery glass lại được phát triển nhằm giải quyết một bài toán hoàn toàn khác: làm thế nào để diễn tả những nếp gấp của vải. Theo cuốn sách, loại kính này được tạo ra bằng cách làm biến dạng tấm kính khi còn nóng, tạo nên các đường uốn lượn như vải đang buông rủ. Nhờ vậy, những tà áo, áo choàng hay cánh thiên thần trong các cửa sổ kính có thể hiện lên đầy sức nặng và cảm giác mềm mại mà gần như không cần đến kỹ thuật vẽ.
Đối với thiên nhiên, Tiffany tiếp tục phát triển thêm nhiều giải pháp vật liệu khác. Cuốn sách giới thiệu confetti glass, trong đó những mảnh kính màu nhỏ được đưa vào trong khối kính để tạo hiệu ứng giống lá cây, cánh hoa hoặc những đốm sáng li ti. Ở một số thiết kế về mùa thu, kỹ thuật này được sử dụng để gợi cảm giác lá đang rung trong ánh sáng.
Một kỹ thuật khác được nhắc đến là fracture glass. Các mảnh kính mỏng với hình dạng bất quy tắc được kết hợp vào bề mặt nhằm tái hiện cấu trúc tự nhiên của cành cây, thân cây hoặc các chi tiết thực vật. Nhờ đó, bề mặt kính trở nên gần với thiên nhiên hơn thay vì chỉ là những mảng màu phẳng.
 |
Louis Comfort Tiffany, Tiffany Studios, Phong cảnh mùa thu (Autumn Landscape), chế tác khoảng 1923–1924. Kính Favrile ghép bằng khung chì (leaded Favrile glass), kích thước 11 ft. × 8 ft. 6 in. (tương đương 335,3 × 259,1 cm). Có chữ ký Louis C. Tiffany ở góc dưới bên phải. Hiện vật do Robert W. de Forest hiến tặng cho bảo tàng năm 1925. (Số kiểm kê: 25.173) |
Điều đáng chú ý là cuốn sách không xem những phát minh này như các thành tựu công nghệ độc lập. Chúng chỉ thực sự có ý nghĩa khi phục vụ mục tiêu lớn hơn: đưa thiên nhiên vào trong kính bằng chính ngôn ngữ của vật liệu.
Không chỉ một lớp kính
Một trong những kỹ thuật được cuốn sách nhắc đến nhiều lần là plating, tức chồng nhiều lớp kính lên nhau.
Thoạt nhìn, việc sử dụng hai hoặc nhiều lớp kính có vẻ chỉ nhằm tăng độ dày của tác phẩm. Tuy nhiên, theo các tác giả, mục đích thực sự là tạo chiều sâu thị giác. Khi các lớp kính có màu sắc và mức độ trong suốt khác nhau được đặt chồng lên nhau, ánh sáng sẽ xuyên qua theo nhiều cách khác nhau, khiến người xem cảm nhận được khoảng cách, sương mờ hoặc không khí giữa các lớp hình ảnh.
Nhờ kỹ thuật này, Tiffany có thể tạo nên những cảnh quan nhiều tầng lớp mà không cần sử dụng phối cảnh theo cách của hội họa truyền thống. Đây cũng là một trong những yếu tố giúp cửa sổ kính của ông có cảm giác gần với tranh phong cảnh hơn là các mảng kính ghép thông thường.
Thiên nhiên là nguồn cảm hứng, nhưng cũng là đối tượng nghiên cứu
Ở nhiều trang sách, người đọc dễ dàng nhận ra một điểm chung: Tiffany dành sự quan tâm đặc biệt cho thực vật.
Hoa mộc lan, hoa tử đằng, dây nho, cây mùa thu, cảnh vườn hay những cành lá xuất hiện liên tục trong các ví dụ minh họa. Điều này không chỉ phản ánh sở thích cá nhân của Tiffany mà còn cho thấy định hướng nghệ thuật của ông.
Theo cuốn sách, những thiết kế này không đơn thuần mô tả hoa lá như một họa tiết trang trí. Mỗi loài cây đều là cơ hội để thử nghiệm những đặc tính khác nhau của kính.
 |
Louis Comfort Tiffany, Tiffany Studios. Quang cảnh Vịnh Oyster (View of Oyster Bay), khoảng 1908. Kính Favrile ghép bằng khung chì, 184,8 × 168,9 cm. Tác phẩm từng được lắp đặt tại dinh thự của William C. Skinner (New York). Ảnh: Bảo tàng Nghệ thuật Hoa Kỳ Morse (Winter Park, Florida). |
Những chùm hoa tử đằng cho phép ông khai thác sự chuyển tiếp mềm mại giữa các sắc tím, trắng và xanh. Dây nho tạo điều kiện để thể hiện sự tương phản giữa những quả nho tròn căng, các chiếc lá lớn và những thân dây mảnh uốn lượn. Hoa mộc lan với những cánh trắng dày lại là dịp để sử dụng các loại kính opalescent nhằm diễn tả ánh sáng dịu trên cánh hoa.
Đặc biệt, trong phần giới thiệu các cửa sổ về mùa thu, cuốn sách nhấn mạnh việc Tiffany sử dụng nhiều kỹ thuật khác nhau để tái hiện màu sắc của lá cây. Confetti glass, kính vân, kính nhiều lớp và các loại kính có bề mặt khác nhau được kết hợp nhằm tạo nên cảm giác lá đang đổi màu dưới ánh sáng thay vì chỉ đơn giản sao chép hình dáng của chúng.
Qua đó có thể thấy, thiên nhiên đối với Tiffany không chỉ là đề tài để quan sát mà còn là môi trường để ông liên tục kiểm nghiệm khả năng biểu đạt của kính.
Ánh sáng mới là yếu tố hoàn thiện tác phẩm
Một nhận định xuyên suốt của cuốn sách là mọi cải tiến của Tiffany đều hướng đến ánh sáng.
Nếu màu sắc nằm trong chính vật liệu, nếu bề mặt kính được tạo vân, nếu nhiều lớp kính được chồng lên nhau và nếu mỗi loại kính đều được lựa chọn theo hiệu ứng mong muốn, thì tác phẩm chỉ thực sự hoàn chỉnh khi có ánh sáng đi qua.
Chính ánh sáng sẽ làm nổi các đường gợn của ripple glass, tạo chiều sâu cho plating, làm mềm các vùng opalescent và khiến confetti glass trở nên lung linh như những chiếc lá đang lay động.
Theo cách nhìn của cuốn sách, đó cũng là lý do nghệ thuật của Tiffany luôn mang tính biến đổi. Cùng một cửa sổ kính nhưng vào các thời điểm khác nhau trong ngày, dưới những điều kiện ánh sáng khác nhau, người xem có thể cảm nhận những sắc thái hoàn toàn khác.
Một cách nhìn khác về Tiffany
Điều thú vị khi đọc Louis Comfort Tiffany at The Metropolitan Museum of Art là cuốn sách gần như không cố gắng xây dựng hình ảnh Tiffany như một nhà thiết kế đồ trang trí hay người tạo ra những chiếc đèn nổi tiếng. Thay vào đó, các tác giả tập trung chứng minh rằng đóng góp lớn nhất của ông nằm ở việc mở rộng khả năng biểu đạt của nghệ thuật kính màu thông qua vật liệu.
Từ kính opalescent, ripple glass, drapery glass đến confetti glass hay kỹ thuật chồng nhiều lớp kính, mỗi cải tiến đều phản ánh một tư duy nhất quán: tìm cách để ánh sáng và thiên nhiên tự cất lên tiếng nói của mình mà không phụ thuộc hoàn toàn vào cây cọ của người nghệ sĩ.
Hơn một thế kỷ sau khi ra đời, những cửa sổ và tác phẩm kính màu của Louis Comfort Tiffany vẫn gây ấn tượng không chỉ bởi vẻ đẹp thị giác mà còn bởi cảm giác sống động. Dưới sự thay đổi của ánh sáng theo từng thời điểm trong ngày, chúng dường như vẫn tiếp tục biến đổi và tự hoàn thiện trước mắt người xem – đúng như cách cuốn Louis Comfort Tiffany at The Metropolitan Museum of Art lý giải về triết lý sáng tạo của người nghệ sĩ.
