Những "nhân chứng" lịch sử vô giá
Theo Quyết định số 236/QĐ-TTg ngày 03/02/2026 của Thủ tướng Chính phủ về việc công nhận bảo vật quốc gia (đợt 14), tỉnh Nghệ An vinh dự đóng góp 6 hiện vật và nhóm hiện vật vào danh mục di sản quý giá của dân tộc. Đây là những chứng tích lịch sử quý hiếm, phản ánh chiều sâu văn hóa truyền thống dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam qua nhiều thiên niên kỷ.
Trong đợt công nhận này, Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh trở thành "tâm điểm" khi là nơi lưu giữ và phát huy giá trị của 5 trong tổng số 6 bảo vật mới. Đó là bộ sưu tập 5 chiếc trống đồng Làng Vạc thuộc nền văn hóa Đông Sơn, có niên đại từ thế kỷ III đến thế kỷ I trước Công nguyên. Được phát hiện tại phường Thái Hòa, những chiếc trống đồng này không chỉ là tác phẩm nghệ thuật đúc đồng đỉnh cao mà còn là minh chứng sống động cho vị thế của Nghệ An trong không gian văn hóa Đông Sơn rực rỡ.
Bên cạnh sức sống của trống đồng, một bảo vật khác mang đậm dấu ấn hào hùng của triều đại nhà Trần là văn bia “Ma nhai kỷ công bi ký”. Được khắc trực tiếp trên vách núi tại xã Con Cuông vào năm 1335, văn bia này là tư liệu lịch sử đặc biệt về quân sự, ghi dấu quá trình bảo vệ và khẳng định chủ quyền vùng biên viễn phía Tây của quốc gia Đại Việt thế kỷ XIV.
Trước đó, năm 2017, Nghệ An có 3 hiện vật được công nhận bảo vật quốc gia là: Muôi đồng cán tượng voi, Dao găm chuôi hình rắn ngậm chân voi, Hộp đựng Xá lị Nhạn Tháp.
Việc gia tăng số lượng bảo vật quốc gia không chỉ là niềm tự hào của người dân xứ Nghệ mà còn đặt ra bài toán về công tác bảo tồn. Bà Lê Thu Hiền, Giám đốc Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh cho biết: Việc các hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia vừa là vinh dự lớn lao vừa đặt ra trách nhiệm cho các cấp, ngành và các thiết chế văn hóa trong công tác bảo tồn nghiên cứu phát huy giá trị di sản gắn với giáo dục truyền thống và phát triển du lịch văn hóa bền vững trong giai đoạn hiện nay.
Để bảo tồn các bảo vật quốc gia đang ngày càng tăng, tỉnh Nghệ An đang đẩy mạnh lộ trình số hóa và nâng cấp cơ sở hạ tầng di sản. Theo ông Hồ Mạnh Hà, Phó trưởng Phòng Quản lý di sản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nghệ An chia sẻ: Hiện nay, Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh đã số hóa hiện vật và đang trong giai đoạn hoàn thiện phòng trưng bày bảo vật quốc gia đạt tiêu chuẩn để phục vụ du khách trong thời gian tới. Đồng thời, Ban Quản lý di tích tỉnh Nghệ An cũng đã lên phương án bảo vệ vách đá chứa văn bia Ma nhai trước tác động của thời tiết và xâm thực tự nhiên.
Đánh thức tiềm năng du lịch từ "di sản số"
Để bảo vật không chỉ "nằm im" trong tủ kính hay trên vách núi hẻo lánh, Nghệ An đang nỗ lực đưa các giá trị này đến gần hơn với công chúng thông qua du lịch bền vững.
Tại Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh, các tour tham quan có ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR) đang được thực hiện. Du khách không chỉ nhìn thấy chiếc trống đồng mà còn có thể nghe được tiếng vang mô phỏng, xem những thước phim 3D tái hiện cảnh sinh hoạt của cư dân Đông Sơn xưa.
Chị Lê Phương Hà, một du khách từ Thành phố Hồ Chí Minh hào hứng chia sẻ: "Tôi thực sự ấn tượng khi được tận mắt thấy sưu tập trống đồng Làng Vạc. Tôi hy vọng sẽ có thêm các dịch vụ trải nghiệm như tự tay đúc mô hình nhỏ hoặc xem trình diễn nghệ thuật liên quan đến trống đồng, tôi tin rằng đây sẽ là điểm đến không thể bỏ qua khi tới Nghệ An".
Trong khi đó, tại xã Con Cuông, văn bia Ma nhai đang trở thành điểm nhấn trong hành trình du lịch sinh thái gắn với lịch sử. Ông Trần Anh Tuấn, Chủ tịch UBND xã Con Cuông cho biết: Địa phương đang kêu gọi đầu tư hạ tầng giao thông và dịch vụ hướng dẫn viên bản địa để khách du lịch có thể vừa chiêm ngưỡng bảo vật trên vách đá, vừa tìm hiểu về lịch sử giữ nước của cha ông.
Phát huy giá trị bảo vật quốc gia gắn với du lịch là hướng đi đúng đắn nhưng cần sự cẩn trọng. Các chuyên gia văn hóa cho rằng, việc khai thác du lịch phải song hành với bảo tồn nghiêm ngặt, tránh tình trạng thương mại hóa làm biến dạng giá trị cốt lõi của di sản.
Mỗi bảo vật quốc gia được công nhận đều là những chứng tích lịch sử quý hiếm phản ánh chiều sâu văn hóa truyền thống dựng nước và giữ nước của dân tộc. Đối với Nghệ An đây không chỉ là niềm tự hào về di sản mà còn là minh chứng sinh động cho vai trò của vùng đất địa linh nhân kiệt trong tiến trình lịch sử văn hóa Việt Nam.
Ông Hồ Mạnh Hà, Phó trưởng Phòng Quản lý di sản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nghệ An khẳng định, mục tiêu lâu dài là biến các bảo vật thành những "đại sứ văn hóa", góp phần giáo dục lòng yêu nước cho thế hệ trẻ và tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương thông qua các hoạt động dịch vụ du lịch chuyên nghiệp.
Với những bước đi bài bản và tâm huyết, Nghệ An đang dần khẳng định rằng bảo vật quốc gia không chỉ là những báu vật của quá khứ, mà còn là nguồn lực mạnh mẽ thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển trong tương lai.
