Khi tri thức chỉ cách nhau một cú “nhấp chuột”

Cơ hội mở rộng vượt biên giới

PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) nhận định: “Công nghệ AI và Internet giúp thế hệ trẻ mở rộng kiến thức vượt ra khỏi rào cản địa lý.” Ông lý giải: Các nền tảng học trực tuyến đã mở ra cơ hội cho hàng triệu người Việt tiếp cận tri thức từ các trường danh tiếng như Harvard hay MIT mà không cần rời khỏi quê nhà. Một học sinh ở vùng sâu vùng xa có thể học lập trình qua bài giảng miễn phí, trong khi một người nội trợ có thể nâng cao kỹ năng kinh doanh qua các khóa học số. Theo báo cáo của UNESCO năm 2023, hơn 70% người học trực tuyến tại châu Á - Thái Bình Dương cảm thấy tự tin hơn trong công việc nhờ các chương trình này, minh chứng cho tiềm năng của công nghệ trong việc hỗ trợ học tập suốt đời.

Hơn nữa, công nghệ không chỉ cung cấp kiến thức mà còn tạo điều kiện để người trẻ thử nghiệm và sáng tạo với chi phí thấp, đúng với định hướng đổi mới sáng tạo của Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Hiện nay, các trang web công cụ thiết kế đồ hoạ, phát triển video game cho phép bất kỳ ai cũng có thể thiết kế sản phẩm, xây dựng trò chơi hoặc triển khai mô hình AI mà không cần đầu tư lớn.

Có thể nói đây là một trong những cách hiện thực hóa tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về học tập để phụng sự xã hội, khi tri thức lan tỏa qua không gian số, thúc đẩy mỗi cá nhân đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước. Với sự hỗ trợ của AI, người học còn có thể kết nối với cộng đồng quốc tế, tham gia các dự án xuyên biên giới, từ đó xây dựng mạng lưới quan hệ và cơ hội nghề nghiệp, góp phần thực hiện mục tiêu chuyển đổi số quốc gia mà Nghị quyết 57-NQ/TW đề ra.

Ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo tại trường mầm non.

Thách thức trong môi trường số hóa

Dù mang lại nhiều cơ hội, kỷ nguyên số cũng đặt ra những thách thức lớn cho tất cả mọi quốc gia, mọi dân tộc. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn, học tập là quá trình không ngừng, phải luôn tiến bộ và tiếp tục học hỏi. Tuy nhiên, hiện nay một bộ phận người dân còn ngại học, dẫn đến lạc hậu và không bắt kịp nhịp sống hiện đại. Thực trạng này càng rõ nét khi công nghệ phát triển với tốc độ nhanh chóng, tạo ra khoảng cách giữa những ai chủ động cập nhật tri thức và những ai thờ ơ, khiến việc thích nghi trở thành yêu cầu cấp thiết trong thời đại mới.

PGS.TS Trần Thành Nam chia sẻ: “Quá tải thông tin là nguyên nhân chính khiến việc chọn lọc kiến thức trở nên khó khăn.” Với hàng tỷ nội dung xuất hiện mỗi ngày trên Internet, từ bài viết, video đến bình luận trên mạng xã hội, nhiều người dễ bị cuốn vào thông tin ‘rác’ hoặc chỉ tiếp thu kiến thức hời hợt, thiếu chiều sâu. Báo cáo của Viện Nghiên cứu Pew năm 2024 chỉ ra rằng 65% người dùng Internet gặp khó khăn trong việc phân biệt tin thật và tin giả, dẫn đến nguy cơ tiếp nhận những quan điểm sai lệch. Hơn nữa, việc lạm dụng công nghệ có thể gây nghiện mạng xã hội, game online hay mua sắm trực tuyến. Trở lại năm 2022, nghiên cứu cho thấy hơn 60% thanh thiếu niên cảm thấy bất an khi không có điện thoại bên cạnh, phản ánh mức độ phụ thuộc đáng lo ngại. Thuật ngữ ‘brain rot’ – suy giảm nhận thức do tiếp xúc nội dung ‘rác’ – càng cho thấy tác động tiêu cực đến khả năng tư duy và tập trung, cản trở quá trình học tập hiệu quả.”

Sự xóa nhòa ranh giới địa lý khiến người trẻ Việt Nam phải cạnh tranh với hàng triệu tài năng toàn cầu. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) năm 2023, tự động hóa và AI dự kiến sẽ thay thế 20% việc làm thủ công tại Đông Nam Á vào năm 2030, tạo áp lực lớn về việc nâng cao kỹ năng để duy trì sức cạnh tranh. Những vấn đề như mất an toàn dữ liệu cá nhân, vi phạm quyền riêng tư hay hành vi thiếu đạo đức trên mạng cũng đòi hỏi mỗi người phải trang bị kiến thức về bảo mật và đạo đức số. Tổng Bí thư Tô Lâm luôn nhấn mạnh, cần xây dựng đội ngũ nhân lực có ý thức trách nhiệm để bảo vệ thông tin và thích nghi với công nghệ. Vì thế, học tập suốt đời không chỉ giúp vượt qua thách thức cá nhân mà còn là cách để mỗi người đóng góp vào sự phát triển an toàn và bền vững của xã hội số.

Học tập là quá trình không ngừng, phải luôn tiến bộ và tiếp tục học hỏi.

Học tập suốt đời - Kỹ năng cần thiết để thành công

Để tận dụng cơ hội và vượt qua thách thức, học tập suốt đời cần tập trung vào việc trang bị các kỹ năng phù hợp với thời đại số, từ đó tạo nên một thế hệ công dân vừa sáng tạo vừa trách nhiệm. Tổng Bí thư Tô Lâm đã kêu gọi xây dựng nguồn nhân lực có khả năng sáng tạo và làm chủ công nghệ, thúc đẩy sự giàu mạnh của đất nước. Điều này đặt ra yêu cầu mỗi người không chỉ học để ứng dụng hiệu quả trong bối cảnh công nghệ không ngừng thay đổi.

Trong cuộc trò chuyện với phóng viên Ngày Nay, PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng: “Thị trường lao động hiện nay đánh giá cao tư duy phản biện và khả năng thích nghi.” Báo cáo từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) năm 2025 liệt kê 5 kỹ năng hàng đầu: tư duy phân tích (69%), khả năng phục hồi sau thất bại (67%), lãnh đạo và ảnh hưởng xã hội (61%), sáng tạo (57%) và tự nhận thức (52%). Những năng lực này đòi hỏi sự chủ động học tập và thực hành liên tục, chẳng hạn như một lập trình viên cần học cách dùng AI để tối ưu hóa mã code, vừa tiết kiệm thời gian vừa đạt hiệu quả cao. Báo cáo của LinkedIn (một trang mạng định hướng kinh doanh) năm 2024 cũng chỉ ra rằng 80% nhà tuyển dụng ưu tiên ứng viên có khả năng học hỏi nhanh và giải quyết vấn đề phức tạp, thay vì chỉ dựa vào kiến thức lý thuyết.

Giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ phát triển những kỹ năng này. Phụ huynh cần tạo môi trường khuyến khích con cái khám phá, đặt câu hỏi và sử dụng công nghệ một cách lành mạnh thay vì học thuộc lòng. Nhà trường nên tích hợp năng lực số vào chương trình giảng dạy, từ việc dạy cách sử dụng AI đến giáo dục đạo đức trực tuyến, giúp học sinh hiểu về quyền riêng tư và trách nhiệm trong môi trường số. PGS.TS Nam nhấn mạnh: thế hệ trẻ cần “những ngọn hải đăng định hướng” như giáo viên và chuyên gia để không lạc lối trong biển thông tin. Nhà quản lý giáo dục nên thúc đẩy kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp để tạo cơ hội thực hành.

Học tập suốt đời không chỉ là chìa khóa để mỗi người thích nghi với kỷ nguyên AI và công nghệ mà còn là nền tảng để Việt Nam bứt phá trong thời đại số. Chỉ khi mỗi công dân sẵn sàng học hỏi và sáng tạo, đất nước mới thực sự tiến tới mục tiêu giàu mạnh trong kỷ nguyên mới.