Giữa Thủ đô tấp nập, tại Nhà văn hóa khu dân cư số 2 phường Hoàng Mai có một “lớp học linh hoạt” luôn sôi nổi.
________________
Cô giáo nay đã 84 tuổi, tay đã run, chân đã chậm, mỗi ngày vẫn bắt xe ôm đến lớp, dùng chính tiền lương hưu để dạy chữ cho những học sinh vì nhiều lý do chưa thể học trong trường lớp thông thường. Lớp học 15m² ấy, suốt 30 năm qua, đang lặng lẽ làm một việc có ý nghĩa lớn: Đưa những học trò ấy trở lại con đường học tập.
Một lát cắt giáo dục khác biệt
Cô Nguyễn Thị Côi, sinh năm 1941, từng là Hiệu trưởng Trường Tiểu học Hoàng Văn Thụ, Hà Nội. Tốt nghiệp trường Sư phạm từ năm 1959, cả đời cô gắn bó với giáo dục, và dường như sau khi nghỉ hưu, tình yêu với nghề lại nở rộ một cách mãnh liệt nhất.
Năm 1994, khi UBND quận Hai Bà Trưng kêu gọi mở lớp học cho trẻ lang thang, cơ nhỡ, cô là người đầu tiên xung phong. Nhưng các em không đến lớp, vậy là cô lặng lẽ đi tìm từng em. Cô lặn lội đến từng khu nhà trọ, từng “xóm liều”, gặp những em nhỏ bán báo, đánh giày, thuyết phục từng gia đình để các em được đến lớp. Có em có người thân vi phạm pháp luật, mẹ đã mất, có em sống với ông bà già yếu. “Quyền được học là quyền hiển nhiên, không ai được từ chối,” cô nói.
 |
Không bảng điểm, không giáo án cứng nhắc, không đồng phục, không áp lực thành tích. Học sinh từ 10 đến hơn 40 tuổi, nhiều học sinh bị khuyết tật, thiểu năng trí tuệ, tự kỷ, hoặc chưa từng có giấy khai sinh, đều được chào đón. Có em mất cả tháng chỉ để nhớ một chữ cái, có em chỉ ngồi im hoặc la hét suốt buổi học. Nhưng không ai bị loại trừ. Ở đây, mọi người đều có một chỗ ngồi và được gọi là học trò. Cô giáo Côi không nhận lương, không có phụ cấp. Suốt 30 năm, đều đặn 5 buổi/tuần, cô đến lớp, mang theo sách vở, vài viên kẹo thưởng, cái bánh mì nhỏ. Có lúc, cô còn bỏ tiền túi trả tiền thuê trọ giúp học trò, đi xin quần áo ấm cho các em khi đông về. Một phụ huynh xúc động nói: “Nếu không có cô Côi, con tôi có thể không bao giờ biết đọc, biết viết.”
Hành trình dạy chữ và triết lý giáo dục nhân bản
Không có một giáo trình chung nào ở lớp học này. Mỗi học sinh là một thế giới riêng, một ngăn kéo ký ức, tâm lý, tổn thương và khao khát được mở ra theo cách rất riêng. Thay vì áp dụng công thức đồng loạt, cô Côi chọn cách lắng nghe, quan sát và cảm nhận từng em, em viết được thì học ghép vần, em chưa biết nói thì học phát âm qua hình ảnh, em không ngồi yên được thì học cách giữ im lặng 5 phút đầu buổi. Sự linh hoạt ấy không phải là tùy tiện, mà là một dạng “thiết kế giáo dục theo cá nhân hóa”.
 |
Không phải em nào cũng dễ dàng bắt nhịp với việc học. Có em phải mất đến ba tháng mới nhớ được trọn bảng chữ cái, có em chỉ chịu ngồi vào bàn khi được dỗ dành bằng một viên kẹo nhỏ. Nhưng bất kể học bao lâu, dù kết quả ra sao, cô Côi không bỏ cuộc. Chính sự kiên nhẫn ấy đã tạo ra một không gian giáo dục không dựa trên điểm số hay tiến độ, mà dựa trên sự gắn bó và tiến bộ của từng cá nhân, dù nhỏ đến đâu.
Với cô giáo Côi, giáo dục không phải là việc nhồi nhét kiến thức, mà là quá trình đồng hành và chữa lành. Có em từng la hét, đập ghế, không hợp tác, nhưng cô không trách phạt. Chỉ đơn giản đặt tay nhẹ lên vai em và nói: “Con không cần học giỏi, chỉ cần con ở đây là tốt rồi.” Câu nói tưởng như giản dị ấy chính là một thông điệp chứa đựng sự thấu hiểu, ghi nhận và tin tưởng, ba yếu tố này có thể giúp những học sinh dễ bị tổn thương vượt qua được mặc cảm và rào cản nội tâm.
Cô Côi hiểu, với những học sinh đặc biệt, cảm giác bị từ chối, bị chê bai hoặc thất bại lặp đi lặp lại dễ dàng khiến các em khép lòng. Vì vậy, lớp học của cô không phải là nơi “đánh giá” mà là nơi “đón nhận”.
 |
Có cậu học trò gần 30 tuổi từng đi nhặt ve chai, người từng không biết mặt chữ, nay là lớp trưởng, dõng dạc hô to: “Cả lớp, đứng. Chúng con chào cô ạ!”. Đó không chỉ là một nghi thức, mà là minh chứng cho sự tự tin dần trở lại.
Ngoài chữ nghĩa, lớp học còn dạy kỹ năng sống, điều tưởng nhỏ nhưng lại là chìa khóa để các em hòa nhập cộng đồng. Từ cách rửa tay, đi xe buýt, đến giữ vệ sinh cá nhân, nấu ăn, cảm ơn, xin lỗi... Từng hành động, từng quy tắc ứng xử đều được cô giáo Côi hướng dẫn cặn kẽ, như người mẹ dạy con nhỏ. Có em từng phải ngồi xe đẩy, giờ đã biết tự đứng lên, tự rót nước, cúi đầu chào người lớn. Những việc ấy, với trẻ bình thường có thể chỉ mất vài tuần, nhưng với học trò của cô, là hành trình của năm, thậm chí cả tuổi thơ. Và cô giáo Côi đi trọn hành trình ấy cùng các em, không bỏ ai lại giữa đường.
Như trường hợp của em Khánh Linh, cô bé sinh năm 2007, bị thiểu năng trí tuệ, bị bố bỏ rơi từ nhỏ, thể chất yếu, không kiểm soát được hành vi. Giờ đây, dưới sự dạy dỗ nhẹ nhàng mà kiên định, Linh đã biết phụ giúp mẹ việc nhà, biết chào hỏi người lạ, và có thể thì thầm chia sẻ ước mơ: “Em muốn làm bác sĩ để khám bệnh cho mọi người.” Ước mơ ấy, dẫu có xa vời, nhưng tại lớp học 15m² này, không ai đánh giá hay cười nhạo. Vì cô Côi biết: khi trẻ em được khích lệ, chúng sẽ tự định hình giá trị của bản thân và nhìn về phía trước, bằng ánh mắt tự tin, chứ không phải mặc cảm.
 |
Không ít học sinh sau khi học xong ở đây đã tiếp tục con đường học vấn tại các trung tâm giáo dục thường xuyên, có em đỗ vào đại học, có em học nghề, tự mở tiệm sửa xe, cửa hàng tạp hóa. Cô Côi vẫn nhớ tên từng người: em Hạnh, em Thủy… những đứa trẻ từng bị coi là “vô vọng”, nay đã làm chủ cuộc sống. Một số còn quay lại thăm lớp, phụ giúp dạy học, mang bánh kẹo đến tặng cô. Với cô, đó không chỉ là những câu chuyện thành công, mà là minh chứng sống cho niềm tin bất biến: Không phải vì các em thiếu năng lực, mà vì các em chưa từng có đủ cơ hội, và thiếu một người đủ kiên nhẫn để đồng hành.
Ở lớp học này, mỗi dấu chấm câu trong vở học sinh không chỉ là kiến thức, mà còn là dấu vết của nỗ lực, của nước mắt và cả tình yêu thương. Và mỗi tiếng cười vang lên sau một lần ghép vần thành công, là một chiến thắng, nhỏ bé nhưng đầy ý nghĩa, của cả người học và người dạy.
Lặng lẽ gieo hạt, bền bỉ chờ mùa
Khi được hỏi về điều mong mỏi lớn nhất, cô giáo Côi chỉ cười nhẹ: “Tôi mong có người kế nhiệm, để sau này tôi nghỉ thì các con vẫn còn lớp để học.”
Lớp học của cô Côi không có máy chiếu hiện đại, không giáo cụ đa phương tiện. Chỉ có vài chiếc bàn cũ, một bảng viết nhỏ, và một bà giáo tóc đã bạc, ngày ngày đi đôi giày cũ bước vào lớp. Nhưng chính tại nơi tưởng như đơn sơ nhất ấy, một định nghĩa đầy nhân văn về giáo dục đang được thắp lên: Giáo dục là cách ta nhìn nhận con người.
 |
Hiện nay, lớp học đã có thêm các bạn trẻ tình nguyện như Lê Đình Thắng, sinh viên Trường ĐH Sư phạm Hà Nội, hỗ trợ hướng dẫn. “Cô giáo Côi là tấm gương mà em muốn noi theo. Em hy vọng nhiều bạn trẻ sẽ góp sức để những lớp học như thế này không bị gián đoạn,” Thắng nói.
Những mô hình cộng đồng như lớp của cô Côi rất cần được lan tỏa bằng sự ghi nhận, hỗ trợ và khích lệ đúng lúc từ chính quyền, ngành giáo dục và cộng đồng. Khi đó, sẽ có thêm nhiều ngôi nhà mở cửa mỗi ngày, để những người có hoàn cảnh đặc biệt được học, được lắng nghe, và được gọi đúng tên.
