Chúng tôi tìm đến nhà ông Dương Văn Phi vào một buổi sáng mưa rào. Trong căn phòng nhỏ, ông đang đọc một cuốn sách đã ngả màu, chậm rãi lật từng trang giấy. Chỉ khi nghe tiếng chào nơi hiên nhà, ông mới ngẩng lên, đặt chiếc thẻ đánh dấu vào trang sách đang đọc dở, đẩy nhẹ gọng kính và nở nụ cười hiền từ.
Một đời người, hai hành trình gieo chữ
Ông Dương Văn Phi (thôn Bình Vọng, xã Thường Tín, Hà Nội) nay đã 86 tuổi. Ở tuổi ấy, ký ức về 17 năm đứng lớp nơi địa đầu Tổ quốc vẫn vẹn nguyên, từ ngày ông hưởng ứng lời kêu gọi rời Hà Nội lên Hà Giang dạy học. Với ông, đó không chỉ là công việc “gieo chữ” mà còn là hành trình gieo hy vọng nơi bản làng xa xôi. Là giáo viên chuyên các môn tự nhiên như Toán, Lý; ông lại có niềm say mê đặc biệt với Văn học.
Sau khi kết thúc 17 năm “gieo chữ” tại Hà Giang, ông Phi trở về Hà Nội và công tác tại Phòng Giáo dục huyện Thường Tín cũ. Năm 1994, ông nghỉ hưu, cũng là thời điểm xã Văn Bình (cũ) nay là xã Thượng Phúc triển khai công tác người cao tuổi với các tiêu chí “sống vui, sống khỏe, sống có ích”. Khi đó, trong ông hình thành ý tưởng xây dựng một tủ sách cộng đồng. Năm 1999, tủ sách được thành lập với mục đích ban đầu là phục vụ người cao tuổi tiếp cận tri thức. Nhưng ông Phi luôn trăn trở làm sao để tủ sách ngày càng được mở rộng - nơi tri thức được lan tỏa đến nhiều người hơn.
Nhắc lại những ngày đầu gây dựng tủ sách, ông Phi dừng lại đôi chút, như lần tìm về một quãng thời gian nhiều nhọc nhằn. Việc nhiều người hoài nghi, thậm chí đặt câu hỏi liệu “tủ sách của ông Phi tồn tại được mấy tháng” khiến ông không khỏi chạnh lòng. 27 năm trôi qua, tủ sách vẫn được duy trì và phát triển, như một câu trả lời thuyết phục cho những nghi ngờ thuở ấy. Ông tự tin khẳng định thư viện không phải kết quả của sự nông nổi hay bồng bột, mà là thành quả của ông và tất cả những người dân yêu sách.
Từ khoảng 500 cuốn sách ban đầu, trong đó ông Phi đóng góp 200 cuốn, số sách ngày càng tăng lên nhờ sự vun vén của người dân trong thôn, trong xã. Ông Phi chia sẻ: “Tôi rất xúc động, xúc động ở tinh thần sẻ chia và hiếu học của nhân dân trong thôn trong xã. Người ta có cái quyển nào, kể cả rách bìa, kể cả long gáy, họ đều mang đến. Các gia đình có trẻ con cũng đóng góp những cuốn sách tô màu. Mà thời ấy còn vô vàn khó khăn”.
Khi một thư viện trở thành tài sản của cộng đồng
Trên những kệ sách hôm nay, ông Phi vẫn nhớ rõ từng câu chuyện đằng sau những “món quà” được gửi đến thư viện. Đó là ba hòm sách mà cô Nguyễn Thúy Hòa - người bạn của ông đã cẩn thận đóng bìa những cuốn sách mình mua rồi gửi về thư viện, dù khi ấy chi phí bưu điện không hề nhỏ. Đó còn là những tập Báo Quân đội Nhân dân, Báo Lao động, Báo Nhân Dân được thư ký của Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu lưu giữ suốt những năm công tác, tự đóng thành từng tập rồi gửi về thư viện. Những tấm lòng ấy đã tiếp thêm động lực để ông bền bỉ gìn giữ và vun đắp thư viện đến hôm nay.
Ngày nay, bước vào thư viện với những kệ sách đầy ắp, bàn ghế và không gian đọc rộng rãi, ít ai hình dung nơi này từng bắt đầu từ một gian đình làng với chiếc bàn long chân và những chồng sách đặt trên ghế gỗ cũ. Sau đó, một người dân trong thôn mang tặng một tủ sách nhỏ, tạo thêm điều kiện để tủ sách dần thành hình. “Tất cả vốn liếng” ban đầu của ông chỉ có sách, một trái tim nhiệt huyết và ý chí không ngơi nghỉ; sau này, thư viện được dành cho hai căn phòng tại nhà văn hóa thôn, mỗi phòng rộng khoảng 53m2.
Từ một tủ sách nhỏ, thư viện thôn Bình Vọng ngày nay đã trở thành một thư viện khang trang với tổng cộng 15.117 đầu sách, đa dạng thể loại gồm sách chính trị, văn học nghệ thuật, thiếu nhi… cùng nhiều loại báo, tạp chí. Với các em nhỏ, ông Phi còn làm thẻ thư viện để các em thuận tiện mượn và đọc sách. Đến nay, thư viện đã có gần 686 thẻ - một con số mà chính ông cũng không tưởng tượng được khi bắt đầu công việc này.
 |
Kho sách của Thư viện làng Bình Vọng hiện có 15.117 đầu sách, thuộc nhiều lĩnh vực. |
Những cuốn sách không nằm yên trên giá
Để thư viện thực sự đến gần với người dân, ông Phi đặc biệt chú trọng công tác tuyên truyền. Ông giới thiệu về thư viện và tầm quan trọng của văn hóa đọc trong các hội nghị của các đoàn thể trong thôn, đồng thời đến trường giới thiệu sách để học trò biết đến thư viện và tìm đến đọc.
Ông Phi không coi sự phát triển của thư viện là công sức của riêng mình. Đồng hành với ông là 102 người dân tình nguyện tham gia công tác phục vụ thư viện, được ông gọi là những “màng lưới viên”. Họ được chia thành bảy tổ, mỗi ngày một tổ trực để tiếp đón người dân đến đọc sách vào buổi chiều; ông gọi họ bằng cái tên thân mật là những “viên chức không lương”. Đó là những người nhiệt thành và muốn góp công góp sức để giữ gìn thư viện đi vào nền nếp. Có những màng lưới viên dù chân đau, lưng còng vẫn tiếp tục phục vụ thư viện.
Khi còn quản lý thư viện thôn Bình Vọng, ông Phi đều đặn ghé ra thư viện mỗi chiều. Điều khiến ông vui nhất sau bao năm gây dựng và chăm sóc thư viện là thấy người dân thực sự tìm được điều hữu ích từ sách: người làm nông tìm sách về kỹ thuật canh tác, chăn nuôi; học sinh mượn sách luyện thi; còn những em nhỏ lại háo hức đòi bố mẹ đưa đến thư viện đọc sách. Với ông Phi, đó chính là lúc những trang sách thực sự bước vào đời sống, và văn hóa đọc cũng từ đó mà lan tỏa.
Trong số những độc giả khiến ông Phi đặc biệt cảm động có ông Lưu Kim Tựu, một viên chức về hưu và là độc giả trung thành của thư viện. Gần như tuần nào ông Tựu cũng xuống mượn sách, dù bị tật ở tay. Ông Phi vẫn nhớ như in câu chuyện vợ ông Tựu kể rằng có hôm trời nóng, muỗi đốt, ông Tựu vẫn mắc màn để đọc sách.
Với ông Phi, niềm tự hào về thư viện không chỉ ở việc thu hút đông đảo độc giả, mà còn ở việc nơi đây trở thành một mô hình để nhiều nơi tìm hiểu và học hỏi. Từ các xã lân cận đến những đoàn khách quốc tế như đoàn Thụy Điển, nhiều người đã tìm về tham quan, tìm hiểu cách tổ chức và vận hành thư viện.
Những giá trị mà thư viện thôn Bình Vọng gây dựng qua năm tháng cũng được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng,được treo kín bức tường tại thư viện nhỏ. Thư viện đã hai lần nhận Bằng khen cấp Bộ vào các năm 2002 và 2025, cùng nhiều Bằng khen của thành phố. Bản thân ông Phi cũng được Bộ Văn hóa - Thông tin trao tặng Bằng khen năm 2002.
 |
Những bằng khen ghi lại quá trình hoạt động của Thư viện làng Bình Vọng |
Những giá trị được trao truyền từ thư viện thôn Bình Vọng
Sau nhiều năm gắn bó với thư viện, điều khiến ông vui nhất là dù đã nghỉ hưu, ông vẫn có thể góp một phần trí tuệ, công sức để nơi đây trở thành một nét đẹp trong đời sống của người dân Bình Vọng. “Cái vui của tôi là, dù đã về hưu nhưng vẫn có thể góp một phần trí tuệ, công sức cho thư viện. Tôi thấy tự hào khi thư viện này dần trở thành một nét đẹp, một niềm tự hào của người dân Bình Vọng. Theo tôi, làm việc gì cũng vậy, cái tâm là điều quan trọng nhất”, ông Phi tâm sự.
Ở tuổi 86, ông Phi vẫn đọc vài chục trang sách mỗi ngày. Với ông, đọc sách không chỉ để tích lũy kiến thức mà còn là “nguồn sống” giúp mỗi người nuôi dưỡng và phát triển bản thân. Theo ông Phi, mỗi người có thể lan tỏa văn hóa đọc bằng những việc như: kể cho người khác về một cuốn sách, cho người thân, bạn bè mượn sách, hoặc bắt đầu từ việc xây dựng một tủ sách gia đình. Từ một tủ sách gia đình có thể hình thành tủ sách tập thể, rồi phát triển thành thư viện phục vụ cộng đồng.
 |
Những màng lưới viên góp phần gìn giữ thư viện làng Bình Vọng |
Bà Lê Thị Ánh Tuyết, 66 tuổi - một màng lưới viên đã công tác gần chục năm, tâm sự: “Đối với chúng tôi, ông Phi là một người thầy đã hướng dẫn xây dựng thư viện cho đến ngày hôm nay và là tấm gương mẫu mực cho những thế hệ tiếp bước. Những gì ông truyền đạt không chỉ giúp thư viện được duy trì mà còn tiếp thêm sức lực cho những người đang tiếp tục công việc”.
