"Các kênh tưới tiêu đang dần cạn kiệt, và tại các đồng cỏ trên núi, nơi tôi từng dẫn gia súc đến uống nước, một số con suối đã khô cạn", Urmat Omurbekov, một nông dân ở làng Kochkor, miền trung Kyrgyzstan, cho biết.
Tại trang trại của mình ở trung tâm quốc gia nông nghiệp miền núi này, ông vẫn tiếp tục trồng năm hecta ngũ cốc, chủ yếu là lúa mạch và lúa mì, bất chấp khí hậu khắc nghiệt và tình trạng thiếu nước. "Trước đây, khi băng tan, sông có dòng chảy rất mạnh, buộc phải cưỡi ngựa mới qua được. Giờ đây, có thể lội bộ qua dễ dàng", người nông dân 59 tuổi chia sẻ.
Sự suy giảm của các sông băng ở Trung Á đã gây ra những hậu quả trực tiếp đối với người dân, những người đang phải đối mặt với tình trạng thiếu nước trong nhiều năm gần đây. Vùng đất khô cằn này, cách xa biển hàng nghìn km, đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu.
Với những đỉnh núi cao gần 7.500 mét, Kyrgyzstan và nước láng giềng Tajikistan là hai trong những quốc gia có địa hình núi non nhiều nhất thế giới, với tổng số sông băng từ 10.000 đến 15.000. Những sông băng này được xem là "tòa tháp nước" của khu vực, cung cấp nguồn nước thiết yếu cho khoảng 80 triệu người dân Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, Tajikistan và Turkmenistan. Khi tan chảy vào mùa hè, chúng cung cấp nước cho người dân trong thời gian khô hạn trước khi tái tạo bằng tuyết và băng vào mùa đông.
Sự tan chảy gia tăng
Tuy nhiên, cơ chế này đang bị gián đoạn. Trong 70 năm qua, diện tích sông băng ở Kyrgyzstan đã giảm 16%, và hơn một nghìn sông băng đã biến mất tại Tajikistan trong ba thập kỷ qua. Khi sông băng tan chảy, chúng để lại những vùng đất đá hấp thụ nhiều bức xạ mặt trời hơn, càng làm gia tăng quá trình tan băng.
Từ trạm nghiên cứu cao nhất Trung Á, nằm ở độ cao gần 3.600 mét trong dãy Thiên Sơn (Celestial Mountains), Gulbara Omorova, nhà nghiên cứu tại Viện Các vấn đề Nước thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Kyrgyzstan, đang theo dõi sát sao sự suy giảm của sông băng. "Những gì chúng tôi quan sát được là sự suy thoái nghiêm trọng do tác động của biến đổi khí hậu và nhiệt độ gia tăng", bà giải thích: "Các sông băng không còn đủ khối lượng để tái tạo và đang tan chảy nhanh hơn."
Bất chấp hạn chế về nguồn lực, công việc của bà rất quan trọng trong việc định lượng hiện tượng này, vốn vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ. "Để đo lường sự tan chảy, chúng tôi lắp đặt các cọc đo trên sông băng. Chẳng hạn, sông băng Adygene đã mất trung bình 16 mét mỗi năm kể từ những năm 1960, tức hơn 900 mét", bà Omorova cho biết, đồng thời nhấn mạnh tình trạng tan chảy "đã gia tăng đáng kể trong năm qua."
Các dự báo cho thấy tình hình rất đáng lo ngại: tốc độ tan chảy của các sông băng Trung Á dự kiến sẽ đạt đỉnh trong giai đoạn 2035-2055, theo một nghiên cứu được công bố năm 2023 trên tạp chí khoa học Science. Chính quyền Kyrgyzstan và Tajikistan đồng thuận rằng đến năm 2050, một phần ba sông băng Trung Á có thể biến mất. Đến cuối thế kỷ này, toàn bộ sông băng trong khu vực có thể tan chảy, làm gia tăng căng thẳng giữa các quốc gia về nguồn nước.
Sông băng nhân tạo
Trước bối cảnh này, người dân địa phương đang phải thích nghi. "Chúng tôi buộc phải tính đến biến đổi khí hậu và điều chỉnh cách canh tác. Kyrgyzstan là một quốc gia nông nghiệp, chúng tôi không thể sống mà không chăn nuôi và trồng trọt", Urmat Omurbekov cho biết.
Những năm gần đây, một số thử nghiệm đã được triển khai để đối phó với tình trạng thiếu nước, trong đó có việc sử dụng sông băng nhân tạo. "Chúng tôi đã xây dựng một đài phun nước được cung cấp nước qua đường ống ngầm từ một con suối trên núi. Vào mùa đông, nước phun ra dưới áp lực và đóng băng khi gặp không khí. Đến mùa xuân, băng tan, cung cấp nước cho gia súc và cả con người", người nông dân giải thích: "Sông băng nhân tạo rộng hai hecta này giúp chúng tôi có thêm 20% nước, cung cấp cho khoảng một nghìn người. Dù chưa đủ, nhưng nó đáp ứng một phần nhu cầu của chúng tôi."
Dù chưa được sử dụng rộng rãi, phương pháp này có ưu điểm là đơn giản và ít tốn kém. Kể từ năm 2020, khoảng 30 sông băng nhân tạo đã được xây dựng trên khắp Kyrgyzstan.
Tưới tiêu nhỏ giọt
Tình trạng khan hiếm nước cũng buộc người dân phải chuyển sang các hoạt động phù hợp hơn. Taalai Malabayev, một người chăn nuôi ở làng Kara-Jygach, phía bắc Kyrgyzstan, đã từ bỏ chăn nuôi và trồng cỏ để chuyển sang trồng các loại quả mọng, vốn cần ít nước hơn.
Phương pháp tưới tiêu nhỏ giọt cũng đang được áp dụng rộng rãi trong khu vực, nơi hệ thống cơ sở hạ tầng xuống cấp càng làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu nước. "Nó giúp tiết kiệm thời gian, công sức và nước", Malabayev, 40 tuổi, cho biết.
"Với phương pháp tưới tiêu thông thường, nước bị lãng phí rất nhiều, trong khi tưới nhỏ giọt chỉ cung cấp nước trực tiếp cho rễ cây, hiệu quả hơn nhiều", anh tiếp tục. Phương pháp này cũng tiết kiệm thời gian đáng kể. "Trước đây, tôi mất cả ngày để tưới một hecta. Giờ chỉ mất ba giờ."
Vấn đề duy nhất là chi phí cao. Hệ thống tưới này đòi hỏi khoản đầu tư lớn, điều mà nhiều nông dân có thu nhập thấp không đủ khả năng chi trả.
Những sáng kiến này phần nào giúp giảm bớt tình trạng thiếu nước và cải thiện cuộc sống của người dân. Tuy nhiên, chúng không thể ngăn chặn một nguy cơ khác từ việc sông băng tan chảy: các hồ băng vỡ, giải phóng khối lượng nước khổng lồ, có thể nhấn chìm cả khu vực lân cận.
