Hiệu quả công tác tư tưởng không thể chỉ tính bằng số lượng thông điệp phát ra. Thước đo cuối cùng là sự thấu hiểu, niềm tin, chất lượng đối thoại và những chuyển biến có thể kiểm chứng trong đời sống.
Để đổi mới đi vào thực chất: bắt đầu từ cơ sở, trách nhiệm và kết quả
Trước hết, phải đổi mới phương thức lãnh đạo và tổ chức công tác tư tưởng. GS.TS Lại Quốc Khánh, Phó Tổng Thư ký Hội đồng Lý luận Trung ương chỉ ra rằng: Đại hội XIV của Đảng đã đánh dấu bước phát triển mới trong tư duy lý luận khi lần đầu tiên xác định đổi mới tư duy quản trị quốc gia là nội dung quan trọng, gắn với mục tiêu xây dựng nền quản trị hiện đại, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và những biến động nhanh chóng của môi trường toàn cầu.
Theo GS.TS. Lại Quốc Khánh, quản trị quốc gia không phải là sự thay thế quản lý nhà nước hay làm giảm vai trò lãnh đạo của Đảng mà là sự phát triển tư duy tổ chức và điều hành đất nước theo hướng phát huy hiệu quả tổng hợp của Đảng, Nhà nước, thị trường, xã hội và Nhân dân. Quản trị quốc gia hiện đại gắn chặt với xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng; phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa; hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; đồng thời, thúc đẩy xây dựng chính phủ số, chính quyền số và nâng cao năng lực quản trị dựa trên dữ liệu.
Theo đó, cấp ủy, người đứng đầu không thể khoán trắng cho cơ quan tuyên truyền, càng không thể chỉ quan tâm khi dư luận đã nóng lên. Với mỗi chủ trương lớn, cần chủ động đánh giá tác động xã hội, dự báo những nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng, xây dựng tài liệu giải thích dễ hiểu, xác định người phát ngôn và phương án tiếp nhận, xử lý kiến nghị. Công tác tư tưởng phải đồng hành với tiến độ thực hiện, không đi sau để giải thích cho những thiếu sót đã kéo dài.
Thứ hai, chuyển mạnh về cơ sở và xây dựng văn hóa đối thoại. Cần duy trì các kênh gặp gỡ trực tiếp giữa người đứng đầu cấp ủy, chính quyền với Nhân dân; đồng thời sử dụng nền tảng số để tiếp nhận, phân loại và công khai tiến độ xử lý phản ánh. Một kiến nghị được ghi nhận nhưng không có câu trả lời sẽ làm suy giảm niềm tin. Một vấn đề được giải quyết minh bạch, đúng hạn có giá trị thuyết phục hơn nhiều thông điệp tuyên truyền.
 |
Ảnh minh họa |
Niềm tin là thước đo cao nhất, không phải khẩu hiệu
Nghị quyết 25 xác định con người là trung tâm, đội ngũ cán bộ giữ vai trò then chốt và niềm tin của Nhân dân là thước đo cao nhất. Cách đặt vấn đề này buộc công tác tư tưởng phải tự hỏi những câu hỏi khó: người dân đã hiểu chính sách đến đâu, có cơ hội đối thoại thực chất không, phản ánh có được giải quyết không, cán bộ có thực hiện đúng cam kết không?
Niềm tin không thể được suy ra chỉ từ số lượng hội nghị, tin bài hoặc lượt xem. Nó hình thành từ sự nhất quán giữa lời nói và hành động, giữa giải thích chính sách và chất lượng thực thi, giữa tinh thần phục vụ và trải nghiệm của người dân.
Sáu rõ để khắc phục bệnh hình thức
Nghị quyết 25 yêu cầu tổ chức thực hiện theo nguyên tắc '6 rõ': rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền; mỗi nhiệm vụ chỉ giao một cơ quan chủ trì. Đối với công tác tư tưởng, đây là phương thuốc cho tình trạng trách nhiệm bị phân tán. Khi xuất hiện một vấn đề dư luận, phải biết ai có nhiệm vụ xác minh, ai cung cấp dữ liệu, ai phát ngôn, ai xử lý bất cập và ai kiểm tra kết quả. Một đầu mối chịu trách nhiệm không có nghĩa làm việc đơn độc; ngược lại, chính sự phân công rõ ràng mới giúp phối hợp nhanh và tránh khoảng trống thông tin.
Điểm xuất phát của đổi mới phải là trách nhiệm tổ chức thực hiện. Một nghị quyết có thể xác định rất rõ phương hướng, nhưng hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào việc mỗi cơ quan chuyển phương hướng ấy thành nhiệm vụ có người phụ trách, có nguồn lực và có tiêu chí đánh giá. Trong công tác tư tưởng, tình trạng giao việc chung chung dễ dẫn đến hai hệ quả: khi thuận lợi thì nhiều đơn vị cùng báo cáo thành tích, khi nảy sinh vấn đề lại khó xác định đầu mối chịu trách nhiệm. Bởi vậy, cùng với việc ban hành kế hoạch cần xây dựng cơ chế phối hợp, quy trình phản hồi và trách nhiệm giải trình đối với từng nhóm công việc.
Một yêu cầu không kém phần quan trọng là kết nối giữa phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề. Hệ thống theo dõi thông tin có thể ghi nhận sự gia tăng bức xúc về một thủ tục hành chính, nhưng nếu kết quả chỉ dừng ở báo cáo tổng hợp mà không chuyển tới cơ quan có thẩm quyền xử lý thì công tác tư tưởng sẽ rơi vào vòng lặp. Cần thiết kế quy trình rõ ràng: tiếp nhận phản ánh, kiểm tra tính xác thực, xác định trách nhiệm, thông báo hướng xử lý, công khai kết quả trong phạm vi phù hợp và đánh giá phản ứng sau giải quyết. Khi đó, thông tin không chỉ phục vụ định hướng dư luận mà còn trở thành một nguồn dữ liệu giúp cải thiện quản trị.
Đối thoại ở cơ sở phải được hiểu như một phương thức lãnh đạo và quản lý thường xuyên, không phải hoạt động tình thế khi xuất hiện vụ việc nóng. Người đứng đầu cần có khả năng lắng nghe câu hỏi khó, thừa nhận những giới hạn thực tế và giải thích rõ điều có thể làm ngay, điều cần thêm thời gian. Những cuộc gặp gỡ có biên bản, cam kết và kết quả phản hồi thường mang ý nghĩa lớn hơn nhiều so với những buổi tuyên truyền chỉ truyền đạt một chiều. Sự tin cậy không đến từ việc mọi ý kiến đều được chấp thuận, mà từ cảm nhận rằng ý kiến được tiếp nhận nghiêm túc và được trả lời bằng lý lẽ cùng hành động.
Thứ ba, nâng cao năng lực của đội ngũ làm công tác tư tưởng, báo chí, truyền thông và lực lượng tham gia bảo vệ nền tảng tư tưởng. Bản lĩnh chính trị cần đi cùng kiến thức pháp luật, khả năng nghiên cứu, kỹ năng truyền thông số, năng lực phân tích dữ liệu và phương pháp đối thoại. Đặc biệt, cần khuyến khích những người có chuyên môn, uy tín xã hội, nhà khoa học, văn nghệ sĩ và người có ảnh hưởng tích cực tham gia lan tỏa thông tin đúng đắn bằng tiếng nói riêng, trên cơ sở trách nhiệm và chuẩn mực nghề nghiệp.
Thứ tư, hình thành hệ sinh thái nội dung tích cực có sức hấp dẫn thực sự. Thay vì sản xuất dàn trải, cần đặt hàng các sản phẩm phù hợp với nhu cầu của từng nhóm công chúng; kết nối báo chí, xuất bản, văn hóa, giáo dục và các nền tảng số; xây dựng kho tư liệu, dữ liệu và luận cứ khoa học có thể tra cứu, sử dụng lại. Sự phối hợp giữa các lực lượng không nên chỉ thể hiện bằng những đợt tuyên truyền ngắn hạn mà cần trở thành quy trình vận hành thường xuyên, có trách nhiệm rõ ràng.
Thứ năm, xây dựng cơ chế kiểm chứng, phản hồi và đánh giá hiệu quả. Đối với thông tin sai lệch, cần phân loại chính xác, xác minh chứng cứ, giải thích bản chất vấn đề và xử lý hành vi vi phạm theo đúng pháp luật. Đối với ý kiến phản biện, kiến nghị chính đáng, cần có cơ chế tiếp nhận và trả lời. Đánh giá công tác tư tưởng phải dựa vào mức độ tiếp cận, hiểu, ghi nhớ, sự thay đổi nhận thức, chất lượng đồng thuận và kết quả giải quyết vấn đề tại cơ sở, thay vì chỉ cộng dồn số cuộc họp, tin bài hay lượt tương tác.
Đội ngũ làm công tác tư tưởng trong thời đại số cũng cần một cấu trúc năng lực mới. Kiến thức lý luận chính trị vẫn là nền tảng, nhưng phải đi cùng khả năng phân tích dữ liệu, hiểu hành vi tiếp nhận thông tin, kỹ năng đối thoại, năng lực kể chuyện và kiến thức pháp luật. Với nhà báo, cần thêm kỹ năng xác minh nội dung đa phương tiện, nhận diện hình ảnh tổng hợp và xử lý nguồn tin trong môi trường số. Với cán bộ cơ sở, cần biết sử dụng các công cụ tiếp nhận phản ánh mà không bỏ quên những người ít có điều kiện tiếp cận công nghệ. Đào tạo vì thế phải dựa trên tình huống thực tế và được cập nhật liên tục, thay vì chỉ đo bằng số buổi học.
Từ báo cáo hoạt động đến đo lường kết quả
Nghị quyết 25 đặt yêu cầu xây dựng hệ thống tiêu chí, chỉ số đánh giá hiệu quả công tác tư tưởng một cách khoa học, khách quan, thực chất, trong đó có điều tra xã hội học và đánh giá độc lập về mức độ tiếp cận, hiểu và ghi nhớ thông tin chính thống. Để triển khai, có thể kết hợp chỉ số đầu ra như tốc độ phản hồi, tỷ lệ thông tin được kiểm chứng, số phản ánh xử lý đúng hạn với chỉ số kết quả như mức độ hiểu chính sách và chất lượng trải nghiệm của người dân. Đây là những gợi ý về phương pháp đánh giá, không phải số liệu đã được đo đếm. Việc đo lường cần tôn trọng tính đại diện của mẫu khảo sát và bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Giữ vững nguyên tắc bằng năng lực tự đổi mới
Nhìn từ Văn kiện Đại hội XIV, phát triển đất nước đến năm 2030, tầm nhìn 2045 đòi hỏi khơi dậy nguồn lực con người, thúc đẩy khoa học công nghệ và tăng cường sức mạnh đại đoàn kết. Công tác tư tưởng không thể đứng ngoài những chuyển động ấy. Nghị quyết 35 xác định nhiệm vụ bảo vệ nền tảng; Nghị quyết 57 tạo động lực và phương tiện công nghệ; Nghị quyết 25 xác lập phương thức tổ chức và thước đo mới. Sự gắn kết ấy chỉ trở nên có ý nghĩa khi đi vào từng cuộc đối thoại, từng bài báo có chứng cứ, từng quyết định công vụ có trách nhiệm và từng kiến nghị của người dân được trả lời thỏa đáng. Bảo vệ nền tảng tư tưởng, xét đến cùng, cũng là làm cho nền tảng ấy được nhận thức đúng và thể hiện sinh động trong thực tiễn.
Cùng với đào tạo, phải hình thành những chuẩn mực đánh giá mới. Số lượt xem, lượt chia sẻ hay số bài đăng có thể là chỉ báo về phạm vi tiếp cận, nhưng không thể tự chúng chứng minh hiệu quả tư tưởng. Cần quan tâm tới tỷ lệ thông tin được xác minh kịp thời, mức độ hiểu đúng chính sách, khả năng giảm hiểu lầm, chất lượng phản hồi của cơ quan chức năng và mức độ hài lòng sau khi kiến nghị được xử lý. Những chỉ số ấy khó đo hơn nhưng gần với mục tiêu thực chất hơn. Khi đánh giá dựa trên kết quả xã hội thay vì khối lượng hoạt động, các đơn vị sẽ có động lực cải thiện chất lượng nội dung và quy trình phục vụ.
Trong quá trình ấy, phải bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ môi trường thông tin lành mạnh với quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Phát hiện thông tin giả không đồng nghĩa với thu thập dữ liệu tùy tiện; phân tích xu hướng dư luận không đồng nghĩa với quy kết cá nhân chỉ từ hành vi tương tác trên mạng. Mọi hoạt động sử dụng dữ liệu cần có căn cứ pháp luật, mục đích rõ ràng, giới hạn truy cập và cơ chế bảo vệ thông tin cá nhân. Sự minh bạch về phương pháp không làm suy yếu hiệu quả quản lý; trái lại, nó giúp củng cố tính chính đáng và niềm tin đối với hoạt động của các cơ quan có trách nhiệm.
Cuối cùng, phải đặt công tác tư tưởng trong tổng thể xây dựng Đảng và phát triển đất nước. Không một phương thức truyền thông nào có thể bù đắp lâu dài cho những hạn chế trong thực thi công vụ, sự thiếu gương mẫu hay những bức xúc chính đáng chậm được giải quyết. Ngược lại, mỗi quyết sách được triển khai hiệu quả, mỗi hành vi nhũng nhiễu được chấn chỉnh, mỗi dịch vụ công được cải thiện và mỗi cán bộ tận tụy với dân đều góp phần làm vững chắc nền tảng niềm tin xã hội. Đó chính là sự thống nhất giữa lời nói và việc làm, giữa công tác tư tưởng và thực tiễn phát triển.
Niềm tin của Nhân dân – thước đo cao nhất
Từ Nghị quyết 35 đến Nghị quyết 57, từ Văn kiện Đại hội XIV đến Nghị quyết 25, có thể nhận thấy một mạch tư duy nhất quán và ngày càng được cụ thể hóa: kiên định nền tảng tư tưởng, chủ động bảo vệ lợi ích quốc gia – dân tộc, tận dụng thành tựu khoa học và công nghệ, đồng thời không ngừng đổi mới phương thức lãnh đạo để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn. Điểm nhấn mới của Nghị quyết 25 là đưa công tác tư tưởng gắn chặt hơn với quản trị phát triển, với đời sống ở cơ sở và với kết quả mà Nhân dân trực tiếp cảm nhận.
Để các giải pháp không dừng lại ở khuyến nghị, có thể lựa chọn một số địa bàn hoặc lĩnh vực thí điểm theo tiêu chí cụ thể: nơi đang thực hiện cải cách hành chính, nơi có nhiều lao động trẻ hoặc nơi đang triển khai những dự án phát triển tác động lớn tới cộng đồng. Tại mỗi điểm thí điểm, cần xác định vấn đề công chúng quan tâm, thiết kế nội dung giải thích phù hợp, thiết lập kênh phản hồi và đánh giá kết quả trước – sau. Bài học thành công phải được mô tả bằng chứng cứ có thể kiểm tra; hạn chế cũng cần được công bố để rút kinh nghiệm. Chính sự thẳng thắn ấy giúp mô hình có khả năng nhân rộng.
Vai trò của báo chí trong cơ chế này không chỉ là đưa tin về những mô hình tốt. Báo chí cần đặt câu hỏi độc lập về kết quả, ghi nhận trải nghiệm của người dân và theo dõi việc thực hiện các cam kết. Khi một địa phương tuyên bố rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục, nhà báo cần kiểm tra xem người dân có thực sự tiết kiệm thời gian hay không. Khi một cơ quan triển khai kênh phản ánh trực tuyến, cần xem tỷ lệ phản ánh được trả lời đúng hạn và chất lượng xử lý như thế nào. Những câu hỏi tưởng như giản dị ấy lại là cách thiết thực để đưa công tác tư tưởng trở về với thực tiễn và góp phần củng cố niềm tin.
Nhìn rộng hơn, công tác tư tưởng cần được đặt trong quan hệ hai chiều với công cuộc xây dựng, chỉnh đốn Đảng. Một mặt, nó giúp làm rõ đường lối, tạo đồng thuận và phát huy sức mạnh xã hội cho những mục tiêu phát triển. Mặt khác, phản ánh từ xã hội cũng phải trở thành nguồn thông tin để tổ chức đảng và cơ quan nhà nước nhận diện hạn chế, sửa đổi phương thức lãnh đạo, nâng cao kỷ luật và trách nhiệm công vụ. Nếu chỉ coi công tác tư tưởng là quá trình truyền đi thông điệp, chúng ta sẽ bỏ lỡ nửa còn lại của nhiệm vụ: lắng nghe và tự đổi mới trên cơ sở những tín hiệu từ cuộc sống.
TS Lê Thị Thuỳ Linh – Khoa Công tác Đảng và Công tác Chính trị, Học viện Kỹ thuật Quân sự nhận định: "Không gian số không chỉ làm thay đổi phương thức truyền thông mà còn làm thay đổi cách hình thành niềm tin xã hội. Nếu trước đây niềm tin chủ yếu được xây dựng qua những thiết chế truyền thống thì hiện nay mỗi công dân đều có thể trở thành chủ thể lan tỏa giá trị tích cực hoặc vô tình tiếp tay cho thông tin sai lệch. Vì vậy, nâng cao năng lực truyền thông số của người dân cũng chính là góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc”. Mỗi cú nhấp chuột có trách nhiệm, mỗi thông tin được chia sẻ đúng sự thật, mỗi tiếng nói khách quan vì lợi ích chung đều góp phần củng cố niềm tin xã hội. Khi hàng triệu người cùng hành động với tinh thần ấy, không gian mạng sẽ không còn chỉ là nơi lan truyền thông tin mà trở thành không gian lan tỏa những giá trị tích cực, nuôi dưỡng sự đồng thuận và tăng cường sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.
Trong kỷ nguyên số, thông tin có thể đi rất nhanh nhưng niềm tin không thể được tạo ra bằng một cú nhấp chuột. Niềm tin cần sự thật, cần đối thoại, cần năng lực giải quyết vấn đề và cần thời gian kiểm chứng. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng vì thế không dừng ở việc ngăn chặn cái sai, mà phải làm cho cái đúng có sức sống, cái tốt có sức lan tỏa và những giá trị được khẳng định bằng thực tiễn. Khi công tác tư tưởng thực sự đi trước để mở đường, đi cùng để tháo gỡ và đi sau để tổng kết, củng cố niềm tin, đó cũng là lúc sức mạnh tinh thần của xã hội được chuyển hóa thành động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
