Nhằm hỗ trợ phát triển nền kinh tế sáng tạo tại lục địa này, UNESCO đã giới thiệu nhiều sáng kiến mới, nhân dịp kỷ niệm 20 năm Công ước 2005 về Bảo vệ và thúc đẩy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa.
Theo nhà văn, nhà thơ Boubé Hama, người sáng lập và điều hành Nhà xuất bản Nouvelles Éditions du Sahel: “Một dân tộc biết viết là một dân tộc không chấp nhận bị lãng quên. Sách là công cụ cốt lõi để lưu giữ ký ức, truyền tải các giá trị và xây dựng bản sắc văn hóa bền vững. Nhưng nếu không có chính sách rõ ràng để phát triển ngành sách, mọi nỗ lực đó sẽ luôn mong manh.”.
Dù chiếm 18% dân số thế giới với 54 quốc gia và khoảng 2.000 ngôn ngữ bản địa, châu Phi hiện chỉ đóng góp 5,4% doanh thu toàn cầu của ngành xuất bản, vốn được định giá gần 129 tỷ USD. Báo cáo mới của UNESCO mang tên “Ngành sách châu Phi: Xu hướng, thách thức và cơ hội phát triển” đã đưa ra một bức tranh toàn cảnh, phân tích các xu hướng nổi bật, rào cản cố hữu và loạt khuyến nghị nhằm khai mở tiềm năng to lớn của ngành, ước đạt 18,5 tỷ USD mỗi năm.
Xu hướng và thách thức của ngành xuất bản châu Phi
Báo cáo ghi nhận nhiều tín hiệu lạc quan, tiêu biểu là sự xuất hiện của một thế hệ tác giả trẻ, không ngại thử nghiệm các hình thức mới như tiểu thuyết đồ họa hay sách điện tử. Bên cạnh đó, sự tham gia ngày càng đông đảo của phụ nữ trong lĩnh vực xuất bản cũng được xem là bước tiến tích cực về bình đẳng giới. Ngành xuất bản tại châu Phi đang từng bước chuyên nghiệp hóa, nhờ sự thúc đẩy từ các tổ chức quốc gia và khu vực trong việc vận động cải cách chính sách, tăng cường bảo vệ bản quyền.
Tuy nhiên, cải cách là điều cấp bách. Trong số 54 quốc gia tại châu Phi, chỉ có 5 nước hiện sở hữu luật pháp riêng biệt điều chỉnh ngành xuất bản. Một khó khăn lớn khác là khả năng tiếp cận sách. Trung bình mỗi thư viện tại châu lục này phải phục vụ tới 189.000 người, còn mỗi nhà sách phục vụ khoảng 116.000 người. Năm 2023, châu Phi đã nhập khẩu sách với tổng trị giá 597 triệu USD nhưng chỉ xuất khẩu được 81 triệu USD.
Hướng đi cho tương lai
Để khai thác tiềm năng của lĩnh vực còn nhiều dư địa phát triển này, UNESCO đã đưa ra hàng loạt khuyến nghị, từ việc hoàn thiện khung pháp lý cho đến xây dựng thị trường sách nội địa vững mạnh hơn. Trong đó, hai hướng đi nổi bật là phát triển dòng sách thiếu nhi và đẩy mạnh xuất bản bằng các ngôn ngữ địa phương, ngôn ngữ bản địa.
UNESCO hiện đã bắt tay vào triển khai các khuyến nghị này thông qua việc hợp tác với các nhà xuất bản tại châu Phi để đồng sản xuất sách thiếu nhi bằng ngôn ngữ địa phương. Dòng sách “Bintou & Issa” là một ví dụ tiêu biểu, giúp trẻ em nâng cao nhận thức về chế độ nô lệ và hậu quả kéo dài đến tận ngày nay. Trong khi đó, cuốn sách “What Makes Us Human” giúp độc giả nhỏ tuổi hiểu rõ hơn vai trò của ngôn ngữ trong việc làm phong phú bản sắc nhân loại.
Sáng tạo là động lực phát triển của châu Phi
Đây là báo cáo thứ ba nằm trong chuỗi nghiên cứu của UNESCO về các ngành công nghiệp sáng tạo tại châu Phi. Sau điện ảnh và thời trang, lần này là ngành xuất bản, tất cả đều cho thấy một điểm chung: sáng tạo chính là nền tảng cho sự đa dạng văn hóa và là động lực then chốt cho đổi mới, phát triển kinh tế - xã hội tại châu lục này.
Tinh thần ấy cũng là cốt lõi của Công ước UNESCO 2005 về Bảo vệ và thúc đẩy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa, hiện đã được 158 quốc gia và Liên minh châu Âu phê chuẩn. Công ước thúc đẩy các chính sách hỗ trợ nền kinh tế sáng tạo, nơi đang tạo ra gần 50 triệu việc làm trên toàn thế giới, trong đó gần một nửa thuộc về phụ nữ.
