Chỉ hơn một năm sau ngày đất nước thống nhất, Việt Nam tham gia UNESCO, trước cả thời điểm trở thành thành viên Liên hợp quốc. Trong bộn bề hậu chiến, quyết định ấy mở ra con đường tái thiết từ giáo dục, khoa học và văn hóa, đồng thời đưa đến thế giới hình ảnh một Việt Nam hòa bình, giàu bản sắc và sẵn sàng hợp tác. Nửa thế kỷ sau, hành trình từ quốc gia cần hỗ trợ đến đối tác cùng kiến tạo đã làm rõ ý nghĩa lâu dài của lựa chọn năm 1976.
 |
“Chiến tranh nảy sinh trong tâm trí con người, nên chính trong tâm trí con người phải xây dựng những thành lũy của hòa bình”. Tư tưởng hiện lên trong Lời nói đầu của Hiến chương UNESCO được hình thành từ những mất mát mà nhân loại vừa trải qua trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Hiến chương được thông qua và ký tại London ngày 16/11/1945, có hiệu lực từ ngày 4/11/1946.
Từ trải nghiệm đau thương nói trên, những người sáng lập Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) đi đến nhận thức rằng các thỏa thuận chính trị và kinh tế giữa các chính phủ chưa đủ tạo nên sự đồng thuận lâu dài giữa các dân tộc. Hòa bình phải được gây dựng trên nền tảng đoàn kết về trí tuệ và đạo đức của nhân loại.
Bởi vậy, sứ mệnh của UNESCO ngay từ đầu đã rộng hơn cách tổ chức này thường được biết đến qua những di sản được ghi danh. Theo Hiến chương, UNESCO góp phần duy trì hòa bình và an ninh bằng việc thúc đẩy hợp tác giữa các quốc gia trong giáo dục, khoa học và văn hóa, qua đó củng cố sự tôn trọng đối với công lý, pháp quyền, quyền con người và các quyền tự do cơ bản. Đây cũng là nơi tri thức được kết nối, kinh nghiệm được chia sẻ, các chuẩn mực chung từng bước hình thành và đối thoại được mở rộng giữa những nền văn hóa khác nhau.
 |
Chủ tịch Hồ Chí Minh đồng thời bày tỏ chủ trương tham gia các tổ chức hợp tác quốc tế dưới sự lãnh đạo của Liên hợp quốc. Đây chưa phải chỉ dấu trực tiếp cho quyết định tham gia UNESCO ba thập niên sau, song cho thấy hội nhập quốc tế đã sớm được nhìn nhận như một con đường để bảo vệ nền độc lập, tiếp nhận thành tựu của nhân loại và kiến thiết đất nước.
Khi hòa bình trở lại vào năm 1975, Việt Nam đã trải qua hơn ba thập niên chiến tranh với những tổn thất nặng nề. Đường sá, nhà máy và nhiều đô thị bị tàn phá. Nguồn nhân lực trong giáo dục, khoa học còn thiếu hụt, trong khi hàng loạt trường học, cơ sở nghiên cứu và thiết chế văn hóa cần được khôi phục. Hệ thống giáo dục giữa các vùng miền cũng đứng trước yêu cầu thống nhất và mở rộng.
Trong bối cảnh đó, tái thiết không thể chỉ được hiểu là dựng lại những công trình đã bị chiến tranh phá hủy. Đất nước còn phải phục hồi năng lực con người, đời sống tinh thần và niềm tin xã hội. Giáo dục tạo nền tảng nâng cao dân trí, đào tạo nguồn nhân lực. Khoa học cung cấp tri thức cho quá trình khôi phục sản xuất và phát triển. Văn hóa góp phần hàn gắn cộng đồng, gìn giữ ký ức và khẳng định bản sắc của một quốc gia vừa giành lại hòa bình, độc lập và thống nhất. Cả ba lĩnh vực cùng hướng đến việc chuẩn bị con người cho công cuộc kiến thiết đất nước.
 |
Toàn cảnh phiên họp đầu tiên Quốc hội nước Việt Nam thống nhất ngày 2/6/1976 - Ảnh tư liệu |
Chính trong hoàn cảnh ấy, tháng 7/1976, nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tham gia UNESCO. Quyết định được đưa ra chỉ hơn một năm sau ngày đất nước thống nhất và trước khi Việt Nam trở thành thành viên Liên hợp quốc vào tháng 9/1977.
Đến tháng 10/1976, đoàn đại biểu của nước Việt Nam thống nhất lần đầu tham dự Đại hội đồng UNESCO khóa XIX tại Nairobi, Kenya. Khoảng cách ngắn giữa hai dấu mốc cho thấy Việt Nam đã sớm đưa quyết định đối ngoại ấy vào thực tế bằng sự hiện diện tại diễn đàn hợp tác đa phương về giáo dục, khoa học và văn hóa.
Giữa bối cảnh lịch sử đương thời, quyết định tham gia UNESCO của nước Việt Nam thống nhất vào năm 1976 mang ý nghĩa vượt ra ngoài một bước mở rộng quan hệ đối ngoại. Đó là cơ hội để Việt Nam đưa đến thế giới một hình ảnh khác với ký ức về cuộc chiến kéo dài. Thông qua giáo dục, khoa học và văn hóa, Việt Nam có thể tự giới thiệu như một quốc gia hòa bình, thống nhất, có chiều sâu lịch sử, giàu bản sắc và sẵn sàng hợp tác. Văn hóa vì thế trở thành căn cước giúp Việt Nam xác lập tiếng nói bình đẳng trong cộng đồng quốc tế.
Sự gặp gỡ giữa Việt Nam và UNESCO được hình thành trên nền tảng ấy. Khát vọng phục hồi đất nước tìm thấy điểm tựa trong sứ mệnh xây dựng hòa bình bằng tri thức và sự hiểu biết giữa các dân tộc. Qua cánh cửa UNESCO, Việt Nam từng bước trở lại đời sống quốc tế bằng bản sắc, trí tuệ và khát vọng hòa bình.
 |
Ngày 15/6/1977, chưa đầy một năm sau khi Việt Nam trở thành thành viên UNESCO, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 251/TTg thành lập Ủy ban Quốc gia UNESCO của Việt Nam. Bấy giờ quan hệ với UNESCO sớm được đặt trong một cơ chế tổ chức cụ thể. Do phạm vi hoạt động trải rộng trên các lĩnh vực giáo dục, khoa học, văn hóa, thông tin và truyền thông, công tác UNESCO cần sự tham gia của nhiều bộ, ngành. Một đầu mối liên ngành trở thành điều kiện để tập hợp nhu cầu, xác định chương trình hợp tác và duy trì liên hệ với tổ chức.
Ủy ban Quốc gia UNESCO của Việt Nam được giao nghiên cứu, trình Chính phủ các vấn đề về phương hướng, chính sách và chương trình hoạt động trong khuôn khổ UNESCO, đồng thời phối hợp những cơ quan liên quan. Từ đây, nhu cầu về giáo dục, khoa học và văn hóa của một đất nước đang tái thiết có thể được tập hợp, chuyển thành đề xuất hợp tác quốc tế. Các chương trình do UNESCO hỗ trợ cũng có một địa chỉ tiếp nhận, điều phối và tổ chức thực hiện trong nước.
Việt Nam đồng thời cần duy trì sự hiện diện thường xuyên tại trụ sở UNESCO. Năm 1978, Phái đoàn đại diện thường trực Việt Nam bên cạnh UNESCO được thành lập tại Paris. Đến năm 1982, cơ quan này được kiện toàn ở cấp đại sứ. Trong khi Ủy ban Quốc gia đảm nhiệm việc phối hợp trong nước, Phái đoàn trở thành đầu mối ngoại giao trực tiếp, theo dõi các chương trình, tham dự những kỳ họp và chuyển tải tiếng nói của Việt Nam tại tổ chức. Cũng trong giai đoạn này, Việt Nam được bầu vào Hội đồng Chấp hành UNESCO nhiệm kỳ từ năm 1978 đến năm 1983, qua đó sớm tham gia một trong ba cơ quan hiến định của tổ chức.
Vai trò của những đầu mối hợp tác dần thể hiện qua các kết quả cụ thể như việc thông qua quyết định tổ chức lễ kỷ niệm cho danh nhân Nguyễn Trãi và Chủ tịch Hồ Chí Minh:
 |
Quan hệ hợp tác còn mở rộng đến việc bảo vệ những di tích chịu hậu quả nặng nề của chiến tranh. Năm 1981, Tổng Giám đốc UNESCO Amadou Mahtar M’Bow đến thăm Việt Nam và khảo sát Cố đô Huế. Chứng kiến tình trạng bị hủy hoại nặng nề của quần thể di tích, ông kêu gọi cộng đồng quốc tế chung tay bảo vệ di sản văn hóa của thành phố.
Hội đồng Chấp hành UNESCO sau đó cho phép Tổng Giám đốc phát động lời kêu gọi đoàn kết quốc tế nhằm bảo vệ các di tích Huế. Đến năm 1993, Quần thể di tích Cố đô Huế được ghi danh vào Danh sách Di sản thế giới. Chặng đường này cho thấy quan hệ giữa Việt Nam và UNESCO đã mở ra khả năng huy động tri thức, chuyên gia và nguồn lực quốc tế cho công cuộc phục hồi di sản.
Cũng trong năm 1993, một tầng kết nối mới được hình thành khi Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam ra đời theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ vào ngày 3/8. Ủy ban Quốc gia và Phái đoàn thường trực đảm nhiệm công việc thuộc kênh nhà nước, còn Liên hiệp đưa hoạt động UNESCO đến gần hơn với giới trí thức và cộng đồng thông qua hệ thống các hội, trung tâm, câu lạc bộ. Việc phổ biến tri thức, thúc đẩy giao lưu nhân dân và lan tỏa lý tưởng hòa bình từ đây có thêm một mạng lưới xã hội để triển khai.
 |
Phái đoàn Việt Nam tại Khóa họp lần thứ 24 của Đại Hội đồng UNESCO ở Paris (Pháp) 1987. Hàng trước trái sang: Thứ trưởng, Đại sứ Hà Văn Lâu; Thứ trưởng, Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam Nguyễn Dy Niên - Ảnh tư liệu |
Năm 1999, UNESCO thành lập Văn phòng tại Hà Nội, đặt một đầu mối thường xuyên của tổ chức ngay tại Việt Nam. Văn phòng này có vị trí khác với Phái đoàn thường trực ở Paris. Phái đoàn đại diện cho Việt Nam bên cạnh UNESCO, còn Văn phòng Hà Nội thuộc UNESCO, trực tiếp phối hợp với các đối tác trong nước. Sự hiện diện tại chỗ giúp các chương trình hợp tác được duy trì thường xuyên, đồng thời tăng khả năng kết nối với cơ quan trung ương, địa phương, cơ sở giáo dục, thiết chế văn hóa và giới chuyên môn.
Đến cuối thế kỷ XX, quan hệ giữa Việt Nam và UNESCO đã có những trụ đỡ cơ bản tại Hà Nội và Paris, trong hệ thống nhà nước và ngoài cộng đồng. Cánh cửa mở ra năm 1976 được nối dài bằng những thiết chế có khả năng chuyển cam kết thành chương trình và hành động cụ thể. Nền tảng ấy cũng chuẩn bị cho bước chuyển của Việt Nam, từ một quốc gia cần sự hỗ trợ trở thành thành viên ngày càng tích cực trong công việc chung của UNESCO.
 |
Nửa thế kỷ sau ngày nước Việt Nam thống nhất tham gia UNESCO, đoàn công tác nhà nước đã có mặt tại Kỳ họp lần thứ 224 của Hội đồng Chấp hành ở Paris vào tháng 4/2026 với một chương trình làm việc dày đặc.
Đoàn do Thứ trưởng Ngoại giao Ngô Lê Văn, Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam dẫn đầu, cùng đại diện Hà Nội, An Giang, Phái đoàn thường trực Việt Nam bên cạnh UNESCO và các cơ quan liên quan. Thành phần trên cho thấy hợp tác với UNESCO đã đi sâu từ cấp quốc gia đến địa phương, từ hoạt động đối ngoại đến những vấn đề cụ thể của di sản, giáo dục và khoa học.
Phát biểu trước Hội đồng Chấp hành, Thứ trưởng Ngô Lê Văn đặt quan hệ giữa Việt Nam và UNESCO trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với nhiều thách thức đan xen. Theo ông, chủ nghĩa đa phương, hợp tác quốc tế và UNESCO giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì đối thoại, thúc đẩy hòa bình và phát triển bền vững.
 |
Thông điệp trên gợi lại điểm gặp gỡ từ buổi đầu của mối quan hệ Việt Nam - UNESCO. Sau chiến tranh, Việt Nam tìm đến UNESCO trong nhu cầu khôi phục năng lực con người, tiếp cận tri thức và hàn gắn đời sống văn hóa. Đến năm 2026, con người vẫn giữ vị trí trung tâm, nhưng Việt Nam đã có đủ điều kiện để tham gia sâu hơn vào việc giải quyết những vấn đề chung.
Tại kỳ họp, Đoàn Việt Nam bày tỏ sự ủng hộ đối với Lộ trình UNESCO 80 (The UNESCO80 Roadmap) định hướng cải cách toàn diện được Tổng Giám đốc UNESCO Khaled El Enany nhấn mạnh nhằm tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi đồng bộ và bền vững của tổ chức.
Lộ trình UNESCO 80 tập trung vào sứ mệnh cốt lõi, tăng cường cách tiếp cận liên ngành, phát huy vai trò của các Ủy ban Quốc gia và văn phòng đại diện, đồng thời mở rộng nguồn lực và quan hệ đối tác. Trên tinh thần đó, Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam Ngô Lê Văn khẳng định Việt Nam hướng tới vị thế “đối tác cùng kiến tạo tương lai thiết thực và hiệu quả” vì hòa bình, ổn định và thịnh vượng chung.
Cách xác định vị thế ấy cũng tương đồng với đánh giá từ phía UNESCO. Nhìn lại chặng đường hợp tác, Nguyên Phó Tổng Giám đốc UNESCO Xing Qu (nhiệm kỳ 2018 - 2026) cho rằng quan hệ giữa Việt Nam và tổ chức ngày càng toàn diện, thực chất và hiệu quả.
 |
Trong lĩnh vực văn hóa, Nguyên Phó Tổng Giám đốc UNESCO đánh giá cao chủ trương đặt văn hóa trong mối quan hệ với phát triển bền vững, những nỗ lực bảo vệ sự đa dạng văn hóa và phát huy vai trò của cộng đồng trong xây dựng chính sách, quản lý di sản. Đây cũng là những nội dung được Đoàn Việt Nam tiếp tục thúc đẩy tại Paris qua các cuộc làm việc với lãnh đạo UNESCO và các cơ quan tư vấn quốc tế về bảo tồn di sản, phát triển khoa học, đào tạo nguồn nhân lực và xây dựng chương trình hợp tác cho chặng đường tiếp theo.
Ở bình diện xã hội, sự trưởng thành của phong trào UNESCO nhân dân đã mở rộng nền tảng cho quan hệ Việt Nam và UNESCO. Vượt qua những khó khăn ban đầu, Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam đã xây dựng mạng lưới các hội, trung tâm và câu lạc bộ, đưa những mục tiêu về văn hóa, khoa học, giáo dục, thông tin và truyền thông đến gần hơn với cộng đồng. Qua đó, người dân có thêm cơ hội tham gia vào những vấn đề phát triển của đất nước, góp phần lan tỏa lý tưởng hòa bình và phát triển bền vững.
Chia sẻ về thành tựu sau hơn ba thập kỷ thành lập, nhà ngoại giao, nhà báo Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam, cho biết:
 |
Năm 1976, Việt Nam bước vào UNESCO với những công việc cấp bách của một đất nước vừa thống nhất. Năm 2026, Việt Nam đã có thể cùng UNESCO bàn về cải cách, chia sẻ kinh nghiệm và kiến tạo những chương trình mới. Giữa hai thời điểm là hành trình gây dựng vị thế bằng việc thực hiện cam kết, tích lũy năng lực và tham gia ngày càng sâu vào công việc chung. Chính hành trình ấy đã trả lời cho ý nghĩa của lựa chọn năm 1976 và bồi đắp niềm tin dành cho Việt Nam.
Nội dung - Thiết kế: Nguyệt Linh
