Đầu tư vào kinh tế chăm sóc để nâng quyền năng kinh tế cho phụ nữ

Sáng 8/10 tại Hà Nội, Bộ Nội vụ phối hợp với Cơ quan Liên hợp quốc về Bình đẳng giới và Trao quyền cho phụ nữ (UN Women) và Đại sứ quán Australia tại Việt Nam tổ chức Hội thảo quốc tế “Nâng cao quyền năng cho phụ nữ trong nền kinh tế chăm sóc”.

Gánh nặng chăm sóc đang đặt lên vai phụ nữ

Tại hội thảo, các chuyên gia cho rằng Việt Nam đang đứng trước những thay đổi nhân khẩu học có tác động trực tiếp đến nhu cầu chăm sóc trong xã hội.

Theo bà Nguyễn Thị Bích Thúy, chuyên gia tư vấn của UN Women, tỷ suất sinh của Việt Nam năm 2024 giảm xuống 1,91; trong khi nhóm dân số từ 65 tuổi trở lên chiếm 9,3%. Cùng với đó, 58,6% hộ một người do phụ nữ làm chủ.

Áp lực chăm sóc cũng thể hiện rõ tại các khu công nghiệp. Hiện có khoảng 560.000 trẻ em dưới 6 tuổi có cha hoặc mẹ làm việc tại khu công nghiệp, song chỉ 34,6% trẻ từ 3 tháng đến dưới 3 tuổi được đi học mầm non.

Trong khi nhu cầu chăm sóc ngày càng gia tăng, phần lớn trách nhiệm vẫn đang được đặt lên gia đình, đặc biệt là phụ nữ.

Phụ nữ dành trung bình 15,5 giờ mỗi tuần cho công việc chăm sóc không được trả công, gần gấp đôi mức 8,75 giờ của nam giới. Định kiến giới tiếp tục củng cố sự phân bổ này khi 96% người được hỏi đồng ý rằng chăm sóc trẻ em về bản chất là trách nhiệm của phụ nữ.

Đáng chú ý, công việc chăm sóc không được trả công được ước tính tạo ra giá trị tương đương khoảng 20% GDP. Tuy nhiên, phần đóng góp này phần lớn chưa được phản ánh trong các thước đo kinh tế chính thức.

Điều đó tạo nên một nghịch lý: những công việc thiết yếu đối với sự vận hành của gia đình và xã hội tạo ra giá trị kinh tế lớn, nhưng người thực hiện, chủ yếu là phụ nữ, lại ít được ghi nhận về mặt kinh tế và có ít thời gian hơn để tham gia thị trường lao động.

Không chỉ ở khu vực chăm sóc không được trả công, bất bình đẳng còn tồn tại trong lĩnh vực chăm sóc có trả công.

Phụ nữ chiếm 72,8% lực lượng lao động chăm sóc có trả công, nhưng tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội của họ chỉ đạt 59,3%, thấp hơn đáng kể so với mức 80,3% ở nam giới. Thu nhập bình quân của lao động nữ trong lĩnh vực này khoảng 7,5 triệu đồng/tháng, trong khi nam giới đạt khoảng 9,6 triệu đồng/tháng.

Khoảng trống về dịch vụ chăm sóc cũng là vấn đề đáng lưu ý. Theo các số liệu được chia sẻ tại hội thảo, khoảng 97% người cao tuổi hiện chủ yếu dựa vào gia đình, trong khi chỉ 3-5% tiếp cận các dịch vụ chăm sóc chính thức. Cơ sở hạ tầng tiếp cận dành cho người khuyết tật cũng còn hạn chế.

Những con số này cho thấy hệ thống chăm sóc đang đứng trước yêu cầu phải được tổ chức lại theo hướng đa dạng hơn, giảm sự phụ thuộc quá lớn vào nguồn lực của từng gia đình.

Từ vấn đề xã hội đến một cấu phần của nền kinh tế

Phát biểu khai mạc hội thảo, Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Thị Hà cho rằng nâng cao quyền năng cho phụ nữ trong nền kinh tế chăm sóc không phải vấn đề mới, nhưng đang đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện, có hệ thống và phù hợp với những thay đổi nhanh chóng của Việt Nam cũng như khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Thị Hà phát biểu tại hội thảo

Theo Thứ trưởng, kinh tế chăm sóc không chỉ liên quan đến an sinh xã hội hay bình đẳng giới mà còn gắn trực tiếp với thị trường lao động, năng suất, chất lượng nguồn nhân lực, năng lực cạnh tranh và khả năng thích ứng của nền kinh tế trước những thay đổi dài hạn về nhân khẩu học.

Cách nhìn này đặt kinh tế chăm sóc trong một phạm vi rộng hơn. Nếu trước đây chăm sóc thường được xem chủ yếu là trách nhiệm của gia đình hoặc một lĩnh vực thuộc an sinh xã hội, thì nay việc đầu tư vào chăm sóc cần được nhìn nhận như một khoản đầu tư cho nguồn nhân lực và hạ tầng kinh tế.

Bà Caroline Nyamayemombe, Trưởng Đại diện UN Women tại Việt Nam, cho rằng cần thay đổi cách hiểu về kinh tế chăm sóc, từ một mối quan tâm chủ yếu về mặt xã hội sang một thành phần thiết yếu của cơ sở hạ tầng kinh tế.

“Chăm sóc là cơ sở hạ tầng kinh tế”, bà Caroline Nyamayemombe nhấn mạnh, đồng thời cho rằng đầu tư vào các dịch vụ chăm sóc sức khỏe dễ tiếp cận, có chất lượng và giá cả phù hợp có thể tạo ra đồng thời nhiều lợi ích, trong đó có việc làm ổn định, thúc đẩy bình đẳng giới và xây dựng nền kinh tế mạnh mẽ, bền vững hơn.

Từ góc nhìn này, đầu tư vào chăm sóc không chỉ nhằm hỗ trợ những người cần được chăm sóc mà còn tạo thêm việc làm trong các lĩnh vực y tế, giáo dục, chăm sóc trẻ em, người cao tuổi và các dịch vụ xã hội liên quan.

Quan trọng hơn, khi dịch vụ chăm sóc được tổ chức tốt và dễ tiếp cận, phụ nữ có thể giảm bớt thời gian dành cho công việc không được trả công, từ đó có thêm cơ hội học tập, làm việc, phát triển nghề nghiệp và tham gia vào các hoạt động kinh tế.

Chính phủ cần đóng vai trò kiến tạo chính sách, phát triển hạ tầng và bảo đảm các nhóm dễ bị tổn thương có khả năng tiếp cận dịch vụ. Doanh nghiệp cần quan tâm hơn đến môi trường làm việc thân thiện với gia đình, trong khi cộng đồng và các tổ chức xã hội có thể tham gia cung cấp dịch vụ, hỗ trợ người chăm sóc và thúc đẩy các mô hình mới.

Ở cấp độ gia đình, việc phân bổ trách nhiệm chăm sóc cũng cần được thay đổi theo hướng bình đẳng hơn giữa phụ nữ và nam giới. Cách tiếp cận này đồng thời mở ra dư địa cho sự phát triển của các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực chăm sóc, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hình thành những mô hình dịch vụ phù hợp với nhu cầu ngày càng đa dạng của xã hội.

Đặc biệt, trong bối cảnh già hóa dân số, tỷ suất sinh giảm và mô hình gia đình thay đổi, việc xây dựng hệ thống chăm sóc đa tầng sẽ ngày càng trở nên cần thiết. Nếu không có những dịch vụ hỗ trợ phù hợp, gánh nặng chăm sóc có nguy cơ tiếp tục dồn lên các thành viên trong gia đình, trong đó phụ nữ vẫn là nhóm chịu tác động lớn nhất.

Trong năm 2027, Bộ Nội vụ sẽ chủ trì, tổ chức Đối thoại chính sách cao cấp về Phụ nữ và Kinh tế APEC, Hội nghị cấp Bộ trưởng, Đối thoại công - tư về Phụ nữ và Kinh tế cùng các sự kiện liên quan. Theo đó, việc thúc đẩy kinh tế chăm sóc có thể trở thành một nội dung quan trọng trong chương trình nghị sự về quyền năng kinh tế của phụ nữ, đồng thời gắn với những vấn đề rộng hơn như năng lực cạnh tranh, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng chống chịu của nền kinh tế.

Hội thảo lần này vì vậy không chỉ tập trung vào việc nhận diện những khoảng trống trong hệ thống chăm sóc tại Việt Nam mà còn tạo diễn đàn để trao đổi kinh nghiệm, xác định những lĩnh vực có tiềm năng hợp tác ở cấp độ khu vực.

Từ góc độ rộng hơn, đầu tư cho kinh tế chăm sóc không chỉ là giải pháp giảm gánh nặng đối với phụ nữ. Đây còn là cách đầu tư cho việc làm, nguồn nhân lực và khả năng thích ứng của xã hội trước những thay đổi về nhân khẩu học.

Khi hệ thống chăm sóc được thiết kế bao trùm, có chất lượng và dễ tiếp cận, phụ nữ sẽ có thêm cơ hội tham gia thị trường lao động, người làm công việc chăm sóc được bảo vệ tốt hơn và nền kinh tế có thêm một động lực tăng trưởng bền vững.