Theo Công an tỉnh Tây Ninh, trong 9 tháng đầu năm 2026, lực lượng công an đã phát hiện, bắt giữ và xử lý 78 vụ liên quan đến thuốc lá, thu giữ 302.002 bao thuốc lá ngoại nhập lậu. Trong đó, 32 vụ với 50 bị can được chuyển khởi tố; 31 vụ với 31 đối tượng bị xử lý vi phạm hành chính và 15 vụ đang tiếp tục xác minh. Ngoài ra, lực lượng chức năng còn khởi tố một vụ án sản xuất, buôn bán thuốc lá giả nhãn hiệu trong nước, thu giữ 7.000 gói thuốc lá giả.
Dù công tác đấu tranh được tăng cường, hoạt động buôn lậu vẫn tiềm ẩn nhiều diễn biến phức tạp. Theo Bộ đội Biên phòng tỉnh Tây Ninh, địa phương có tuyến biên giới dài 368km, gồm 276km biên giới đất liền và 92km biên giới trên sông, với nhiều đường mòn, lối mở và kênh rạch thuận lợi cho việc vận chuyển hàng trái phép.
Các đối tượng thường tập kết thuốc lá sát biên giới, bố trí người cảnh giới và chia nhỏ hàng hóa để vận chuyển qua nhiều chặng. Vào mùa khô, chúng thuê người dân thông thạo địa hình mang, vác hàng qua đường mòn, đường tắt; mùa mưa lại lợi dụng ghe, thuyền đánh bắt cá hoặc trà trộn thuốc lá trong các lô hàng hợp pháp.
Đáng chú ý, các đường dây buôn lậu ngày càng sử dụng mạng xã hội như Facebook, Zalo, Viber, Telegram để liên lạc, điều hành từ xa thông qua tài khoản ảo, số điện thoại đăng ký ở nước ngoài. Người vận chuyển thường chỉ tham gia một công đoạn, không biết nhân thân đối tượng tổ chức, cầm đầu, gây khó khăn cho việc mở rộng điều tra.
Theo Bộ đội Biên phòng tỉnh Tây Ninh, nếu chỉ bắt giữ người vận chuyển và phương tiện mà chưa triệt phá được nguồn cung, mạng lưới phân phối và thị trường tiêu thụ, các đường dây buôn lậu vẫn có thể chuyển sang tuyến khác để tiếp tục hoạt động.
Bên cạnh những khó khăn trong kiểm soát địa bàn, bất cập pháp lý cũng là vấn đề được các cơ quan chức năng và chuyên gia quan tâm.
Theo Công an tỉnh Tây Ninh, Nghị định số 173/2024/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/2/2025, đã bãi bỏ một số quy định trước đây khiến thuốc lá điếu nhập lậu không còn được liệt kê trong danh mục hàng hóa cấm kinh doanh như trước. Trong khi đó, Bộ luật Hình sự và các quy định xử phạt vi phạm hành chính vẫn có điều khoản xử lý hành vi liên quan đến thuốc lá điếu nhập lậu theo cơ chế đối với hàng cấm.
Sự thiếu đồng bộ này gây vướng mắc trong quá trình áp dụng pháp luật, đặc biệt đối với việc xác định căn cứ xử phạt hành chính và chuyển hồ sơ sang xử lý hình sự.
Thạc sĩ, luật sư Hà Trọng Đại cho biết, ngày 5/1/2026, Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Công văn số 01/TANDTC-PC, hướng dẫn việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển thuốc lá điếu nhập lậu khi đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
Tuy nhiên, theo luật sư, hướng dẫn này mới tháo gỡ vướng mắc trước mắt. Về lâu dài, cần thống nhất căn cứ pháp lý xác định thuốc lá điếu nhập lậu là hàng cấm, tránh tình trạng các văn bản quy phạm pháp luật tạo ra những cách hiểu khác nhau.
Một vấn đề khác được luật sư Hà Trọng Đại đặt ra là hiệu quả răn đe của chế tài hiện hành. Theo quy định được ông viện dẫn, hành vi buôn bán dưới 50 bao thuốc lá điếu nhập lậu có thể bị phạt hành chính từ 1–3 triệu đồng. Trong khi đó, mốc 1.500 bao là một trong những ngưỡng định lượng để xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 190 và Điều 191 Bộ luật Hình sự, bên cạnh các trường hợp khác được pháp luật quy định.
Theo luật sư, nếu lợi nhuận từ hoạt động buôn lậu lớn hơn đáng kể so với mức phạt và nguy cơ bị phát hiện, người vi phạm có thể coi tiền phạt như một khoản chi phí kinh doanh bất hợp pháp. Vì vậy, cần đánh giá lại mức xử phạt hành chính theo số lượng hàng hóa, lợi ích bất hợp pháp và mức độ tái phạm, thay vì chỉ tập trung tăng hình phạt hoặc hạ ngưỡng xử lý hình sự.
Đồng thời, việc xác định trách nhiệm không thể chỉ dựa trên số lượng tang vật. Cơ quan chức năng cần làm rõ ai bỏ tiền mua hàng, ai tổ chức vận chuyển, ai hưởng lợi và vai trò thực tế của từng người trong đường dây.
Luật sư Hà Trọng Đại cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát hiện, ngăn chặn hàng lậu ngay từ khu vực biên giới. Khi hàng hóa được thu giữ tại điểm tập kết hoặc trong quá trình vận chuyển qua biên giới, việc xác định số lượng tang vật, người liên quan và thu thập chứng cứ sẽ thuận lợi hơn. Ngược lại, khi hàng đã bị chia nhỏ, phân tán sâu vào nội địa, việc chứng minh mối liên hệ giữa các chuyến hàng và truy tìm người tổ chức trở nên khó khăn.
 |
Theo Công an tỉnh Tây Ninh, 9 tháng đầu năm 2026, cơ quan đã bắt giữ và xử lý 78 vụ liên quan đến thuốc lá, thu giữ 302.002 bao thuốc lá ngoại nhập lậu. Ảnh minh họa. |
Từ thực tiễn này, Công an tỉnh Tây Ninh đề nghị triển khai hiệu quả Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 9/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới.
Trọng tâm là tăng cường lực lượng tại các xã biên giới, kiểm soát đường mòn, lối mở, chủ động điều tra các đường dây buôn lậu và truy tìm đối tượng chủ mưu, cầm đầu.
Theo Bộ đội Biên phòng tỉnh Tây Ninh, từ năm 2025 đến nay, gần 60.000 lượt cán bộ, chiến sĩ đã tham gia hơn 10.000 đội tuần tra, kiểm soát bảo vệ biên giới. Tuy nhiên, địa bàn rộng, nhiều tuyến đường thủy và các điểm tập kết hàng nằm bên kia biên giới tiếp tục gây khó khăn cho công tác đấu tranh.
Do đó, lực lượng biên phòng đề xuất tăng cường điều tra cơ bản, nhận diện sớm phương thức hoạt động mới, kiểm soát các tuyến vận chuyển trọng điểm, đồng thời đẩy mạnh thu thập thông tin trên không gian mạng để truy tìm người tổ chức, điều hành.
Cùng với đó, cần nâng cao hiệu quả phối hợp giữa Công an, Bộ đội Biên phòng, Hải quan, Quản lý thị trường và chính quyền địa phương trong trao đổi thông tin, thu thập chứng cứ, xác minh nguồn gốc hàng hóa và xác lập các chuyên án chung.
Ở góc độ pháp lý, luật sư Hà Trọng Đại kiến nghị thống nhất căn cứ xác định thuốc lá điếu nhập lậu là hàng cấm; hướng dẫn rõ việc phân định hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển, xử lý trường hợp vi phạm nhiều lần và chuyển hồ sơ giữa xử phạt hành chính với xử lý hình sự.
Bên cạnh các giải pháp nghiệp vụ và pháp lý, Công an tỉnh Tây Ninh cho rằng cần có chính sách phát triển kinh tế - xã hội phù hợp với khu vực biên giới. Thực tế, một bộ phận người dân thiếu việc làm ổn định, đời sống khó khăn nên dễ bị các đối tượng buôn lậu lôi kéo tham gia vận chuyển hàng trái phép để kiếm sống.
Vì vậy, việc tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và tăng cường tuyên truyền pháp luật cho cư dân vùng biên, hộ kinh doanh nhỏ lẻ và các cửa hàng tạp hóa cần được thực hiện song song với hoạt động kiểm tra, xử lý vi phạm.
Công an tỉnh cũng kiến nghị có cơ chế hỗ trợ kinh phí, khen thưởng phù hợp đối với lực lượng chức năng trong các vụ bắt giữ lớn, đồng thời chú trọng xây dựng lực lượng chuyên trách trong sạch, liêm khiết và xử lý nghiêm các sai phạm.
Từ thực tiễn tại Tây Ninh và ý kiến của các chuyên gia, có thể thấy phòng, chống buôn lậu thuốc lá không chỉ dừng ở việc tăng cường tuần tra hay nâng mức xử phạt. Hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào khả năng ngăn chặn từ sớm, triệt phá người tổ chức và mạng lưới tiêu thụ, hoàn thiện pháp luật, đồng thời cải thiện sinh kế cho cư dân vùng biên. Đây là những giải pháp cần được triển khai đồng bộ để hạn chế tình trạng buôn lậu tái diễn.
