Hát ca trù là một bộ môn nghệ thuật truyền thống kết hợp hát cùng một số nhạc cụ dân tộc, là một sự phối hợp nhuần nhuyễn và đỉnh cao giữa thi ca và âm nhạc. Có nhiều lý giải về thời gian ra đời của loại hình này.
Tương truyền vào thời vua Lý Thái Tổ có một ca nhi hát hay, múa giỏi tên là Đào Thị. Người con gái này biểu diễn xuất sắc dòng nhạc này và được vua khen ngợi. Người đời ngưỡng mộ tài năng của đào thị nên hễ người con gái này thì đều gọi là Ả đào. Vì thế ngày đầu ca trù được biết đến với cái tên ả đào.
Song, có nhiều người cho rằng ca trù xuất phát từ lối hát cửa đình – một lối hát tín ngưỡng thờ thành hoàng làng.
 |
Biểu diễn ca trù |
Lối hát này ngày đầu được các trưởng tộc, trưởng làng cu trời đất, thánh thần. Âm nhạc được làm tín hiệu truyền lời thỉnh cầu của dân làng đến các đấng thần linh, các bậc vua chúa cũng lấy dòng nhạc này để cúng trời đất và thờ tổ tiên thái miếu.
Dân gian thì truyền miệng câu chuyên vào thời nhà Lê, Đinh Lễ người làng Cổ Đạm, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh, con nhà gia thế, tính tình phóng khoáng không thích công danh bó buộc thường ôm cây đàn nguyệt đến bên bờ suối gẩy rồi hát hòa với tiếng suối chảy trong khe. Nguyên Sinh đem đàn và rượu vào rừng thông để tiêu khiển bỗng nhiên gặp được hai vị tiên là Lý Thiết Quài và Lã Động Tân. Hai ông đưa cho Nguyên Sinh khúc gỗ ngô đồng và tờ giấy kiểu mẫu rồi dặn đóng đàn theo kiểu mẫu như trong giấy. Tiếng đàn đó sẽ giải trừ được ma quỷ và mọi muộn phiền. Nguyên Sinh sụp xuống lạy tạ thì hai vị đã hóa đám mây về trắng về.
Tiếng đàn của Nguyên Sinh chữa được bệnh cho nhiều người. Chàng còn chữa được bệnh câm cho cô gái Hoa – con gái của một vị quan. Cả nhà quan châu và dân làng mừng khôn xiết. Nguyên Sinh Nguyên Sinh đặt ra lối múa hát mới rồi lấy hai thanh tre vót thật đẹp để cho vợ gõ lên những mảnh gỗ theo nhịp mà hát. Sau đó hai vợ chồng từ biệt ông bà nhạc dẫn nhau về quê Nguyên Sinh là làng Cổ Đạm để lập nghiệp.
| |
Nghệ nhân biểu diễn ca trù |
Ít lâu sau Nguyên Sinh mất và vợ Nguyên Sinh đóng cửa dạy cho đám con em trong làng hát múa. Sau khi nàng lâm bệnh và mất. Người làng Cổ Đạm và đệ tử nhớ ơn lập đền Tổ cô đầu.
Song, cho đến nay thì tư liệu chữ viết cho thông tin về ca trù sớm nhất là vào thế kỷ XV, trong “Đại nghĩ bát giáp thưởng đào giải văn” của Tiến sĩ Lê Đức Mao soạn khoảng trước năm 1505 chép trong “ Lê tộc gia phả”. Bên cạnh đó, những tư liệu khảo cổ học sớm nhất ghi nhận ca trù là bức chạm khắc đàn Đáy, tìm thấy ở một số ngôi đình, chùa Bắc bộ thế kỷ XVI.
Đầu thế kỷ XX, lối ăn chơi của người phương Tây đã tràn vào Việt Nam, cả Hà Nội và các tỉnh thành lân cận rộ lên cơn sốt đào rượu. Các quán cô đầu thi nhau mọc lên và các chủ quán lợi dụng lối hát ả đào để câu khách bằng cách thuê vài cặp đào kép giỏi nghề cầm ca hát mua vui, còn các cô không biết hát thì chuốc rượu cho khách, các cô này thời đó được gọi là đào rượu.
 |
Ca trù trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử |
Cho đến năm 1945, chính quyền đã dẹp nạn đào rượu nhưng. Song người dân Hà nội nói riêng và người dân cả nước nói chung cũng ác cảm lây với lối hát ca trù. Các đào nương, kép đàn đã từng một thời vang bóng cũng dấu phách, dấu đàn và không dám nhắc đến hai từ ca trù nữa. Dòng nhạc này cũng từ đó bị lãng quên và mất dần.
Nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát là người có công đầu tiên trong việc tuyên truyền giá trị nghệ thuật của ca trù.
Năm 1976, Giáo sư Trần Văn Khê ở Pháp về đã tìm và thu băng giọng hát của bà Quách Thị Hồ và đem đi giới thiệu với thế giới.
Năm 1991, với sự nỗ lực của đào nương Lê Thị Bạch Vân câu lạc bộ ca trù Hà Nội ra đời song chỉ là tự phát.
 |
Ngày 1/10/2009, ca trù chính thức được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại |
Năm 2000, Liên hoan ca trù Hà Nội mở rộng lần thứ nhất được tổ chức.
Năm 2002, Cục nghệ thuật biểu diễn đã tổ chức được một lớp học ca trù.
Năm 2005, Liên hoan ca trù toàn quốc lần đầu tiên được tổ chức.
Năm 2005, Bộ Văn hóa chỉ đạo Viện âm nhạc Việt Nam hoàn tất hồ sơ về ca trù để đề ghị UNESCO công nhận ca trù là di sản văn hoá phi vật thể truyền miệng của nhân loại.
>>> Xem thêm:
1. Chuyện chưa kể về “Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa”
2. Sắp có biểu tượng linh vật mới “đánh bật” sư tử ngoại lai
3. Chuyện chưa kể ở làng nghề mưu sinh bằng vỏ trai, vỏ ốc gần 1000 năm
