Bạn đã bao giờ nghĩ đất là một cơ thể sống? Hay từng cân nhắc đất ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống hằng ngày của chúng ta như thế nào?
Với nhiều người, đất vẫn chỉ được xem là “bụi bẩn” hay một nguồn tài nguyên để khai thác, thay vì một hệ thống sống đang duy trì sự sống của con người. Trong khi đó, đất khỏe mạnh đóng vai trò thiết yếu đối với sản xuất lương thực, điều hòa khí hậu, đa dạng sinh học và cả những cơ sở hạ tầng mà chúng ta dựa vào mỗi ngày. Đất có ý nghĩa sống còn đối với Trái Đất, nhưng vẫn thường bị xem nhẹ.
“Điều thường bị che khuất chính là tầm quan trọng của đất đối với đời sống hằng ngày của con người và vai trò then chốt của đất trong việc duy trì mọi sự sống trên cạn”, theo Roca Vallejo và cộng sự (2025).
Hiểu biết về đất (soil literacy) hướng tới thay đổi nhận thức này bằng cách giúp mọi người hiểu đất là gì, vì sao đất quan trọng và những lựa chọn trong cuộc sống hằng ngày tác động như thế nào đến sức khỏe của đất.
 |
Châu Âu hiện vẫn chưa phải là một xã hội có hiểu biết đầy đủ về đất, nhưng những sáng kiến như SOILSCAPE đang góp phần thay đổi điều đó.
Đi đầu trong những nỗ lực này, SOILSCAPE khai thác sức mạnh của nghệ thuật và văn hóa để đưa khoa học về đất đến với mọi đối tượng theo cách tương tác và sáng tạo. Một trong những mục tiêu tham vọng nhất của dự án là xây dựng mạng lưới các Lễ hội Đất và Nghệ thuật tại 8 quốc gia châu Âu.
Angers, Pháp, là nơi tổ chức một trong hai lễ hội thí điểm đầu tiên vào ngày 22-23/5/2026. Trong hai ngày, đông đảo các nhà khoa học nghiên cứu đất, nghệ sĩ và cộng đồng địa phương đã cùng tham gia các hoạt động nghệ thuật, qua đó khám phá thế giới của đất.
Đưa lễ hội vào đời sống
Việc tổ chức Lễ hội Đất và Nghệ thuật Pháp đầu tiên không phải là một nhiệm vụ đơn giản.
Quản lý dự án Mégane Roncier cho biết quá trình tổ chức diễn ra đồng thời với đợt đánh giá định kỳ đầu tiên của dự án SOILSCAPE, trong bối cảnh còn nhiều nghi ngại và bất định.
Lịch trình dày đặc, thời hạn gấp và yêu cầu phối hợp chặt chẽ với chính quyền thành phố cũng như các nghệ sĩ tham gia đòi hỏi sự trao đổi thường xuyên và khả năng thấu hiểu lẫn nhau. Những khó khăn ban đầu cuối cùng trở thành kinh nghiệm chung và là một trong những điểm mạnh của lễ hội.
Một thách thức khác là thay đổi đối tượng khán giả.
Là một hiệp hội khoa học về đất, AFES vốn quen hướng đến các nhà khoa học chuyên nghiệp, trong khi lần này phải tiếp cận công chúng rộng rãi. Cách tổ chức một sự kiện dành cho giới chuyên môn vì thế cũng rất khác so với một sự kiện dành cho công chúng.
Dù gặp nhiều thách thức, lễ hội vẫn xây dựng được một chương trình phong phú và đa dạng, giúp mọi người tiếp cận đất theo những cách mới.
Jeanne Maréchal, nhà khoa học độc lập về đất tại CADUSOL, thành viên Dàn nhạc Đất và Nghệ thuật Pháp và tình nguyện viên tại lễ hội, đánh giá cao sự đa dạng của chương trình với nhiều phương thức bổ trợ để khám phá thế giới đất.
Từ các hội thảo thực hành đến triển lãm và trình diễn nghệ thuật, mỗi hoạt động đều góp phần khiến khoa học về đất trở nên gần gũi hơn, kết nối người tham gia ở nhiều độ tuổi và hoàn cảnh khác nhau với chủ đề tưởng như quen thuộc nhưng ít được chú ý này.
Làm thế nào để khơi dậy sự quan tâm đến đất?
Một trong những câu hỏi lớn nhất của lễ hội là làm thế nào thu hút những người vốn ít hoặc không quan tâm đến đất hay các vấn đề môi trường.
Jean Cabaret, Tổng Thư ký POLAU và thành viên Dàn nhạc Đất và Nghệ thuật Pháp, cho biết lễ hội đón nhiều nhóm công chúng khác nhau. Thách thức lớn là làm thế nào thu hút những người vốn không thường xuyên quan tâm đến các vấn đề sinh thái.
Theo ông, rất khó nói về đất bởi đây là một chủ đề phức tạp và phần lớn nằm ngoài tầm nhìn của con người.
Câu trả lời đến từ nghệ thuật.
Bằng cách kết hợp kiến thức khoa học với biểu đạt nghệ thuật, lễ hội cho thấy nghệ thuật có thể vượt qua những giới hạn của cách giải thích khoa học truyền thống, tạo ra những trải nghiệm giàu cảm xúc, hấp dẫn và dễ tiếp cận hơn.
Jeanne Maréchal nhận thấy điều này rõ rệt khi chị gái và cô cháu gái 7 tuổi cùng tham dự lễ hội. Theo bà, sự kiện đã mang đến cho họ một cách tiếp cận rất dễ hiểu về đất và những phương pháp khác nhau để nghiên cứu đất, đồng thời khơi dậy sự tò mò của cô bé.
Lễ hội cũng nhận được phản hồi tích cực từ công chúng. Người tham dự đến với nhiều câu hỏi, dành nhiều thời gian hơn dự kiến tại các khu vực trải nghiệm và chủ động tìm hiểu.
Sau sự kiện, nhiều người hiểu rằng đất không chỉ là lớp cỏ dưới chân mà còn là một hệ thống có cấu trúc ba chiều, gồm nhiều tầng lớp, bên dưới mặt đất là một hệ sinh thái sống động.
Bước đầu hướng tới tác động lâu dài
Không chỉ nâng cao nhận thức, lễ hội còn tạo ra những kết nối lâu dài giữa những người đến từ các lĩnh vực khác nhau.
Jeanne Maréchal cho biết đây là lần đầu tiên bà có cơ hội xây dựng mối quan hệ với các thành viên Dàn nhạc Đất Pháp. Bà ấn tượng với tinh thần đồng đội và sự hỗ trợ lẫn nhau giữa những nhóm người có xuất phát điểm đa dạng, đồng thời vui mừng khi có cơ hội trò chuyện với các nghệ sĩ và làm quen với những nhà khoa học nghiên cứu đất khác.
Đối với Jean Cabaret, trải nghiệm cũng mang ý nghĩa tương tự. Dù không xuất phát từ cùng một thế giới nghề nghiệp, những người tham gia đã học cách hiểu nhau thông qua lễ hội và cùng trải qua một hành trình có ý nghĩa.
Lễ hội Đất và Nghệ thuật Pháp đầu tiên cho thấy những khả năng có thể mở ra khi khoa học và sáng tạo kết hợp để thúc đẩy sự tham gia của công chúng. Sự kiện mở ra nhiều cơ hội mới cho các hoạt động tiếp theo.
Mégane Roncier nhận định lễ hội đã cho thấy sức mạnh của sự kết nối giữa nghệ thuật và khoa học, đồng thời mở đường cho nhiều Lễ hội Đất và Nghệ thuật SOILSCAPE tiếp tục được tổ chức tại châu Âu.
Trong hành trình này, UNESCO đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng những nỗ lực nói trên ở cấp độ quốc tế thông qua Sáng kiến Đất của UNESCO (UNESCO Soil Initiative).
Những gì bắt đầu tại Angers mới chỉ là điểm khởi đầu của một phong trào đang ngày càng phát triển, nhằm kết nối cộng đồng với đất và góp phần bảo vệ thế giới tự nhiên đang duy trì sự sống của tất cả chúng ta.
